De sterke verhalen over de Isiscultus, die ik in mijn vorige stukje noemde, bewijzen dat de godin niet onomstreden was. Althans aanvankelijk. Dat veranderde toen Vespasianus eind 69 na Chr. na een burgeroorlog het keizerschip bemachtigde. Men vertelde dat hij in Alexandrië met steun van de Egyptische goden een lamme had doen lopen en een blinde had doen zien. Bovendien was zijn zoon Domitianus tijdens de laatste gevechten van het burgerconflict aan de dood ontsnapt door zich aan te sluiten bij een groep Isisvereerders. U las er hier meer over.
Eerst bevorderde Vespasianus de cultus in Rome en na een grote stadsbrand in 80 herbouwde Domitianus haar tempel grootser dan ooit. Vanaf toen behoorden Isis en Serapis tot de populairste goden in Rome. Afgaande op dateerbare inscripties van niet-magistraten, waren de Egyptische goden geliefder dan de Romeinse Jupiter, Juno en Minerva. Ook keizer Hadrianus sympathiseerde met de cultus, maar de grootste vereerder zou Septimius Severus zijn, die zijn portret liet modelleren op dat van Serapis. Van de keizers Commodus en Caracalla is bekend dat ze verkleed als Anubis deelnamen aan de processies.
Een verloren tempel
Om archeoloog te worden, moet je een zwaar examen afleggen waarbij je bewijst te onpas clichés te kunnen gebruiken: de terpen zijn dus het Pompeii van het noorden, vondsten van edelmetaal zijn nooit wetenschappelijke data maar schatten, oude beschavingen zijn vergeten. Die clichés kloppen zelden, maar het is geen oudheidkundig geraaskal dat de tempel van Isis in Rome verloren is. Er is vrijwel niets van over. Toch zijn reconstructies mogelijk.
Je betrad het terrein van de Isistempel door een kolossale toegangspoort, afgebeeld op het Reliëf van de Haterii. Daarna stond je in de tuin, die je het idee gaf in Egypte te zijn. Er stonden palmbomen te midden van vijvers met papyrusplanten. Verder stond er minstens een half dozijn obelisken. Ook de basalten leeuwtjes aan de voet van het Capitool zijn afkomstig uit dit park.
De eigenlijke cultusplaats lag op de plek van de huidige kerk van Santo Stefano del Cacco, die zijn naam (“makakenkerk”) te danken heeft aan een beeld van een aap dat daar is gevonden. Dat komt uit de Isistempel.
Een fragment van een in marmer uitgehouwen Romeinse landkaart, de zogeheten Forma Urbis, toont enkele delen van het plattegrond van het heiligdom. Die bewijst dat de tempel, ofschoon gewijd aan Isis, bekendstond als het Serapeum.
De façade valt te reconstrueren aan de hand van een uitzonderlijk scherpe afbeelding op een munt. Aan weerszijden van het gebouw stonden standbeelden in Egyptische stijl, dus met een voet naar voren, de armen langs het lichaam en ontbloot bovenlijf. Het linkerbeeld droeg de witte hedjet-kroon van Boven-Egypte, het rechter de rode deshret-kroon van Beneden-Egypte. Op de dwarsbalk boven de zuilen prijkte een afbeelding van de gevleugelde zonneschijf. Daarboven was in een halfrond gevelveld vol sterren de godin afgebeeld, rijdend op een hond. Die stond voor Sirius (de “hondsster”), een manifestatie van de godin die in verband werd gebracht met de overstroming van de Nijl.
Decoratie
Ook het cultusbeeld is zichtbaar op de munt. Het hoofd daarvan lijkt hetzelfde te zijn als het hoofd dat tegenwoordig staat op de Piazza San Marco en dat hedendaagse Romeinen Madama Lucrezia noemen. Van het beeld van Serapis resteert een enorme voet in de Via Santo Stefano del Cacco. Ik blogde daar al eens over, dus ik laat deze sculptuur verder voor wat ze is.
De enige architectuurresten van de Isistempel staan op een binnenplaats in de Capitolijnse Musea. Het gaat om drie zuilen van grijs, Egyptisch graniet waarop een processie is afgebeeld. In diverse musea zijn losse voorwerpen uit de tempel te zien, zoals de enorme pijnappel in de Vaticaanse Musea, een krokodil in de Capitolijnse Musea en onderstaand reliëf uit de vierde eeuw v.Chr. in het Palazzo Altemps. Dat de huidige kerk van Maria sopra Minerva zou staan op de voormalige Isistempel, zoals in menige reisgids te lezen valt, is simpelweg onwaar.
Zelfde tijdvak
Constantijn en de zondagsrustdecember 18, 2020
Klassieke literatuur (10): de antieke romanfebruari 28, 2020
De Late Oudheid (1)oktober 5, 2022
Dat was het gebouw. Weten we ook iets van wat zich in dat gebouw afspeelde?
Ik weet het niet.
Ja, dat antwoord had ik wel verwacht omdat dat vaste prik is bij de oudheid: we hebben de materiele overblijfselen, maar de ideeën die erachter zitten zijn verdwenen. Tenzij iemand de moeite heeft genomen om ze op te schrijven, maar dat hebben dus alleen christenen gedaan omdat het bij hen en de joden nou eenmaal draait om boeken. Van een cultus waarbij het niet draaide om boeken weten we niks. Terwijl het toen misschien wel een cultus was waar meer mensen in geloofden dan in het christendom.
Vespasianus en Titus overnachtten in de tempel voor hun triomf en startten de ceremonie daar. Het Iseum werd in de as gelegd tijdens de grote brand van 80. Een minder gave denarius van Domitianus toont een heropbouw zonder halfronde gevel, wat Carandini’s Atlas Of Ancient Rome overneemt in een reconstructie met plat dak. Gilles Chaillet tekent ook het platte dak in Dans la Rome des Césars en De laatste profetie, maar dan ingebed in een fantasierijke Egyptische constructie met pylonen. Chaillet laat uitzinnige christenen de tempel verwoesten in 394.
Het reliëf van de Haterii kan de toegangspoort tot dit Iseum tonen, maar dat is niet zeker. Carandini ziet het eerder als deel van een andere Isistempel ten oosten van het Colosseum (Iseum Metellinum). Richardson (New Topographical Dictionary Of Ancient Rome) vindt het waarschijnlijker dat het een triomfboog op een onbekende plaats voorstelt.
In SPQR vertelt Luc Verhuyck dat uit de muilen van de leeuwtjes aan het Capitool rode en witte wijn stroomde op de dag dat een nieuwe paus de Sint-Jan van Lateranen feestelijk in bezit nam. Bovendien zou op het terrein van de Isistempel nog een bijzondere katachtige opgegraven zijn: een beeld van een kat dat nu tegen een gevel in de Via Della Gatta hangt. Dat de poes uit de Isistempel stamt, is slechts speculatie. Andere verhalen doen de ronde, waarbij het beeld een aandenken is aan een heldendaad door de kat: een moeder waarschuwen dat haar kind uit het raam dreigt te vallen, de bewoners van het paleis attent maken op een beginnende brand…Het dier zou ook met zijn blik de plaats van een schat aangeven, die tot op heden onvindbaar is gebleken.