Keizerin Theophanu

Otto II, Christus en Theophanu (Musée de Cluny, Parijs)

Als ik in Nijmegen ben, ga ik altijd even naar het Valkhof. Het is een van de prettigste parken van Nederland. Je voelt je er altijd net wat vrijer dan in de stad zelf en dat was bij de aanleg ook de bedoeling: in 1795 was de Bataafse Republiek uitgeroepen en Nijmegen vierde de vrijheid door een mooie Engelse tuin aan te leggen op de plek waar ooit de feodale dwangburcht had gestaan. De kapel, gewijd aan Sint-Nikolaas, bleef echter gespaard. Sinterklaas is immers bestand tegen elke modernisering.

We danken de kapel aan de tiende-eeuwse keizerin Theophanu, al heeft zij de voltooiing waarschijnlijk niet meegemaakt. Maar ze is een van de interessantste personages uit de Middeleeuwen. De Lage Landen maakten niet dagelijks een Byzantijns bezoek mee.

Christus kroont Johannes I Tzimiskes (Bode Museum, Berlijn)

Huwelijk

Theophanu is rond 960 geboren, en aangezien ze deel uitmaakte van de Byzantijnse keizerlijke familie, zal ze het levenslicht wel hebben gezien in Constantinopel of omgeving. Keizer Johannes I Tzimiskes (r.969-976) was vermoedelijk haar oom. Hij is vooral bekend omdat hij met veel succes leiding gaf aan enkele oorlogen, maar hij was ook een handige diplomaat, en zo kwam het dat hij in 972 zijn nichtje uithuwelijkte aan de Duitse kroonprins Otto II. Het grotere plaatje is dat hij net het Eerste Bulgaarse Rijk had onderworpen en zich wilde gaan richten op de herovering van de Levant. Samenwerking met de Ottoonse dynastie garandeerde rust in het westen.

Het huwelijk werd in Rome voltrokken in april 972, en het lijkt erop dat keizer Otto I de Grote alles in het werk stelde om tegenwerpingen aan het hof de kop in te drukken. Hij garandeerde een grote bruidsschat, verleende Theophanu een reeks mooie titels (comperatrix, “medekeizerin”), en zorgde ervoor dat de paus voorging in de huwelijksmis. Deze steun betaalde zich een maand later uit, toen keizer Otto I overleed en Otto II aantrad, en steun verwierf voor hemzelf én zijn keizerin. Het echtpaar kreeg drie dochters; de vierde bevalling was een tweeling van opnieuw een meisje én een zoon, de latere keizer Otto III.

Keizerin

Theophanu was voortdurend bij haar echtgenoot en had vermoedelijk invloed op zijn beleid. In een kwart van Otto’s oorkonden wordt ook zijn keizerin vermeld, en dat is niet vanzelfsprekend. Ze moet aanleg voor talen hebben gehad, want zonder kennis van het Latijn en Duits kan ze nooit mensen hebben overtuigd.

Als keizerin zal ze een eigen netwerk hebben opgebouwd, een rol hebben gespeeld in de strijd tussen de diverse hoffacties en vijanden hebben gemaakt. Keizerin-moeder Adelheid van Bourgondië lijkt een hekel aan Theophanu gehad te hebben en – zoals dat gaat met vrouwen met macht – er circuleerden lasterpraatjes. Alpertus van Metz, de chroniqueur die ik hier al eens citeerde, noemt Theophanu kwebbelziek.

Relikwiehouder van Sint-Nikolaas (Dom, Worms)

Soms zit er in een lasterpraatje echter een kern van onbegrepen waarheid. Het verwijt dat ze luxueus leefde, wonderlijke sieraden introduceerde, ongebruikelijke heiligen vereerde en bijzondere gewaden droeg, is een voorbeeld. Het is immers een gewone beschrijving van een Byzantijnse aristocrate die Byzantijnse gewoontes introduceerde in het westen. En een kwebbelzieke vrouw was een vrouw die het woord wilde nemen en naar wie voldoende werd geluisterd om ergernis op te roepen bij sommige mannen.

Italië

Theophanu introduceerde echter ook de Byzantijnse hofpolitiek. Toen Johannes I Tzimiskes in 976 was vermoord, kwam in Constantinopel Basileios II de Bulgarenslachter aan de macht, uit een andere tak van de keizerlijke familie. Theophanu lijkt een te vereffenen rekening gehad te hebben, en deed in elk geval weinig om haar echtgenoot te weerhouden van expansie in zuidelijk Italië, dat vanouds omstreden was tussen de Byzantijnen, het Fatimidische Emiraat Sicilië en de lokale heersers.

Otto II, Theophanu en Otto III vereren Christus (Castello Sforzesco, Milaan)

In 982 begeleidde Theophanu haar man naar het zuiden, waar Otto II eerst de Byzantijnen aanviel, Tarente veroverde en daar Pasen vierde. Vervolgens ging hij naar het westen om af te rekenen met de Arabische troepen, maar hij leed een enorme nederlaag, die heel Europa schokte. Otto en Theophanu waren gedwongen terug te keren naar Rome en bereidden zich voor op oorlog in wat nu Polen is, waar na Otto’s nederlaag de Slavische volken in opstand waren gekomen. Met Pinksteren 983 was het keizerlijk paar in Verona, waar de rijksgroten Otto III erkenden als kroonprins. De peuter was op een paar weken na drie jaar oud.

Het overlijden van de paus dwong het keizerlijk paar langer in Italië te blijven, en vervolgens bezweek keizer Otto II aan de malaria. Op 7 december 983 werd Otto III keizer. Hij was drie-en-een-half jaar oud.

Een muurschildering in Nijmegen documenteert enkele gebeurtenissen uit het leven van Theophanu

Regentes

Otto III was erkend en werd met kerstmis gezalfd en gekroond. Maar wie zou optreden als regent? Keizerin-grootmoeder Adelheid van Bourgondië en keizerin-moeder Theophanu lagen voor de hand, maar lagen elkaar niet. Het jaar 984 verliep onrustig, maar uiteindelijk wisten de regentessen de moeilijkheden te overwinnen. Ze stelden een adviescollege in, het Colloquium Dominarum, waarmee ze draagvlak wonnen.

In het volgende jaar erkenden de Slavische vorsten opnieuw het gezag van de keizer. Ook in het westen wisten de twee regentessen het Duitse gezag te herstellen, onder meer door een veldtocht ter verdediging van prins-bisschop Notger van Luik tegen een van zijn zuiderburen. Theophanu was aanwezig. Ook wezen de regentessen voor Otto III de beste docenten aan die ze konden vinden, zoals Gerbert van Aurillac, die tijdens de regering van zijn pupil paus zou worden.

Theophanu maakte dat niet meer mee. In 988 begon ze ziek te worden en in juni 991 overleed ze in Nijmegen. Ze was eenendertig jaar oud, of iets ouder. In Nijmegen is ze niet begraven: Keulen was een voornamere stad en haar graf is daar nog altijd te bekijken in de kerk van Sint-Pantaleon. Adelheid was daarna als enige regentes, tot Otto III drie jaar later meerderjarig werd.

De erfenis

Theophanu kwam naar het westen met in haar gezelschap niet alleen hovelingen, maar ook kunstenaars en ambachtslieden. Ze straalde een in het westen nog ongebruikelijke luxe uit. Hoewel haar tijdgenoten aan het Duitse hof daar niet altijd even positief over dachten, waren ze erdoor gefascineerd, en ze namen er nooit meer afscheid van.

De voornaamste erfenis is echter de verering van een in Byzantium populaire heilige: Sint-Nikolaas. Enkele door haar meegenomen relikwieën lijken in Worms te zijn geweest, maar zijn in de Tweede Wereldoorlog verloren gegaan. De ampul die ik hierboven toonde, is een replica. En in Nijmegen staat nog steeds de Nikolaaskapel: de oudste gebedsplek voor deze heilige in de Lage Landen, en vermoedelijk in opdracht van Theophanu gebouwd, maar pas iets later voltooid.