Het gaat over Flevum, dus het is interessant. Archeoloog Arjen Bosman heeft bij Velsen een enorm groot Romeins kamp ontdekt, een castra. U leest er in De Volkskrant meer over. Nu waren er al heel lang twee Romeinse kampen bekend, die archeologen meestal aanduiden als Velsen-1 en Velsen-2. Het nieuwtje is nu dat Velsen-2 zich veel verder naar het westen uitstrekte dan men aannam.
Het ontstaan van Velsen-1 is met jaarringen te dateren rond 15 na Chr. en lijkt in verband te staan met een vlootexpeditie van prins Germanicus richting Eems. Het einde wordt geplaatst rond 28 na Chr., omdat de Friezen toen in opstand kwamen. Ik blogde er al eens over. Velsen-2 werd lange tijd geplaatst in de jaren veertig, toen keizer Caligula in Katwijk was en generaal Corbulo probeerde de Friezen te onderwerpen. Een groot Velsen-2 past daar goed bij.
Bosman (die ik ken omdat we samen het boek hebben geschreven waarvoor we bovenstaand plaatje hebben laten maken) had al vastgesteld dat het hiaat tussen de twee periodes niet bestaat. In de jaren dertig is bijvoorbeeld een put geslagen, waarvoor een jaarringdatering bestaat. In elk geval hadden de Romeinen reden om in Velsen te blijven. Hier lag een van de mondingen van wat ooit Flevomeer heette en nu IJsselmeer. Bovendien was even verderop een heiligdom met meer dan lokale betekenis, Velserbroek.
Cui nomen Flevum
Maar hoe heette het Romeinse kamp? De Volkskrant noemt het Flevum. De Nederlandse archeologen noemen het ook zo. In de krant kun je de details niet tonen en voor de intern-archeologische communicatie maakt het zoveel niet uit, maar de identificatie is door Bosmans ontdekking op losse schroeven gezet.
De identificatie Velsen = Flevum is op zichzelf logisch genoeg. Archeologisch is vastgesteld dat in Velsen-1 is gevochten. De vondsten zijn te verenigen met de periode rond 28, en verder geldt:
- we zijn in het gebied van de oude Friezen (de naam had destijds ook betrekking op Noord-Holland),
- de Friezen kwamen volgens de Romeinse auteur Tacitus in 28 tegen de Romeinen in opstand en vielen een castellum (fort) cui nomen Flevum aan
- de naam Flevum duidt op de nabijheid van het Flevomeer.
Velsen ligt op de passende plek en er is een gevecht geweest waarvan de vondsten passen bij Tacitus’ datum. Met wat voorzichtigheid erbij is dit best een overtuigend bewijs.
De Vlie?
Die voorzichtigheid is nodig. Velsen is namelijk niet het fort dat het beste voldoet aan de criteria, maar het enige fort dat we überhaupt archeologisch kennen.
En er zijn alternatieven denkbaar. Het Flevomeer waterde destijds ook naar het noorden af. Die stroom, de Vlie, is in de loop der eeuwen steeds breder geworden, zodat een fort dat daar heeft gelegen, inmiddels is verspoeld. Maar als u Germanicus was en richting Germanië moest, zou u vermoedelijk het liefst de noordelijke route hebben genomen. Deze kortere route stelde u minder bloot aan de woeste buitenzee. De naamsovereenkomst (Latijn Flevo en Flevum, Oudnederlands Flie, Middelnederlands Vlie) vormt ook een factor. Voor het goede begrip: de naam is gedocumenteerd bij Pomponius Mela, schrijvend rond 43 na Chr.: Flevo dicitur.
En er is meer. In de tweede eeuw vervaardigde de Alexandrijnse geograaf Ptolemaios een wereldkaart. De kaart zélf is vermoedelijk verloren maar we hebben de coördinatentabellen en die geeft voor Φληούμ een coördinaat aan de Waddenzee. Dat is dus een noorderbreedte, die ze in de Oudheid goed meten konden.
Ik zeg erbij dat de oosterlengte een lastigere kwestie is. Daarover is bij de onvolprezen WBG een jaar of tien geleden Germania und die Insel Thule verschenen. Een team van landmeetkundigen, een astronoom en een archeoloog onderzocht de voor Germanië nogal vreemde getallen en concludeerde dat daaraan een systematische fout ten grondslag ligt. Ze beweren die te kunnen corrigeren en dan ligt Flevum aan de monding van het Reitdiep.
De reactie op het boek bestond uit beleefd zwijgen. De recensies waren althans nogal eens zoutloze signalementen, zoals hier of daar. Hier treedt echter iemand wél in dialoog met het gelezene en hij spreekt het team aan op de te makkelijke aanname dat het coördinatenstelsel op landmeting gebaseerd is geweest. Was het niet eerder zo dat Ptolemaios zich baseerde op reisverslagen met afstandsaanduidingen en heeft hij niet die naar coördinaten omgerekend?
Dat zou best kunnen. Maar ook dat is een aanname. Aangezien de vertekening systeem vertoont, verdienen de Duitse onderzoekers serieuzer debat. In elk geval: wat de lengtegraad ook is, Ptolemaios’ breedtegraad suggereert een locatie aan de Waddenzee.
Castra of castellum
Het Latijn maakt onderscheid tussen grote castra en kleine castella. In het Engels: fortresses en forts. In de moderne reconstructie, die een erkende oververeenvoudiging is, associëren we de castra met legioenbases en de castella met hulptroepforten. Het probleem dat Bosman nu op tafel legt, is dat Velsen een castra blijkt te zijn geweest terwijl Tacitus het heeft over een castellum.
We kunnen dit oplossen met een alleszins plausibele hulphypothese: Tacitus vergist zich. Een andere hulphypothese om de identificatie Flevum = Velsen te redden, is de aanname dat castra en castellum erg losse termen waren. Beide hulphypothesen verdienen overweging en kunnen betekenen dat Flevum gezocht moet worden bij Velsen. Maar bedenk: het feit dat een alternatief bestaat dat niet langer te onderzoeken valt, wil niet zeggen dat dit alternatief er niet is. Dat we niet kunnen onderzoeken wat is weggespoeld, wil niet zeggen dat het niet even serieus overwogen moet worden als de identificatie Flevum = Velsen. Los daarvan is het introduceren van een hulphypothese om vast te kunnen houden aan een idee dat ons bevalt, altijd riskant.
In feite maak ik dus opnieuw het punt dat ik onlangs maakte over de Drususgracht: dat zo’n kanaal er is geweest in Romeins Nederland, is uitsluitend te verdedigen door hulphypothesen te introduceren (in dat geval een dateringsfout bij Suetonius). Onze kennis van de Romeinse topografische namen is veel onzekerder dan aangenomen. En Velsen blijkt opnieuw een van de belangrijkste militaire opgravingen in Romeins Nederland.
Zelfde tijdvak
De joodse Diaspora (2)mei 12, 2024
Dode-Zee-rollenjuni 18, 2013
Kon Jezus lezen en schrijven? (1)juni 20, 2021
Ik moet ineens weer denken aan de discussie of een groot fort castra of castrum heette. Het bouwwerk is een castrum, de naam kan castra zijn, toch? Ik heb het altijd een rare kwestie gevonden.
Overigens blij dat je benadrukt hoe onzeker de naam van het oude Velsen is. We doen zo vaak of we dingen weten dat we er zelf in gaan geloven.
Ja, volgens mij is castrum de aanduiding voor het materiële kamp en castra een element uit de naam, maar ik heb het niet gecontroleerd. En het interesseert me eerlijk gezegd ook niet voldoende. 😉
Nou ja, het is wel goed te blijven bedenken dat de quasi-Latijnse namen die archeologen gebruiken, niet per se het antieke Latijn weerspiegelen. Via Belgica, limes, lorica: de lijst is lang.
Pingback: 1000 vragen aan mezelf #60 | apenstaartjeweblog
Een castrum is een Romeins fort.
Een castra is Romeinse legerplaats.
Castra is een ‘plurale tantum’. Van zo’n woord bestaat in het Latijn dus alleen de meervoudsvorm.
Castrum, castra, castellum, castella. Het blijft fascinerend zo’n Romeins fort en Romeinse legerplaats in deze contreien. Dat de namen van de forten dan wel legerplaatsen vaak onzeker is, blijkt wel uit de diverse discussies hierover de afgelopen eeuw(en). En we weten nog steeds niet hoe het castellum in het huidige Leidsche Rijn heet. Dus heet het nu castellum Hoge Woerd.
Ik vraag me af of Velsen – waarvan wordt aangenomen dat het Flevum was – een castra is vergelijkbaar met bijv. de Hunerberg in Nijmegen-Oost – waarvan wordt aangenomen dat dat misschien wel Castra Herculis is. Dat was de basis van tenminste Legio I Germanica, maar was groot genoeg om twee en misschien wel drie legioenen te herbergen, toch zo’n 15.000 soldaten.
Fascinerend is het zeker, temeer omdat er niet ver van Flevum in Krommenie restanten zijn gevonden van wat mogelijk een Romeinse wachttoren is geweest uit dezelfde periode. Als dat zo is dan moeten er op signaalafstand meer zijn geweest, maar die zijn of archeologisch nooit herkend en vergraven, of verspoeld, of ze zijn nog niet ontdekt.