Het Onze Vader (2)

Dagelijks brood (Ezinge)

In de Bergrede, zoals bekend door de auteur van het Matteüsevangelie samengesteld uit Q-materiaal en dus per definitie voorzien van een parallel in Lukas, is ook het Onze Vader opgenomen. Beide auteurs hebben een Aramees origineel, waarover ik al eens heb geschreven, vertaald in het Grieks.

Twee à drie versies

Er is bovendien een buitenbijbelse overlevering van dit gebed. Die is opgenomen in de Didache, een tekst die heeft gecirculeerd onder een groep volgelingen van Jezus die de Wet van Mozes bleven onderhouden. Ze worden wel aangeduid als joodse christenen. De Griekse versie in de Didache lijkt op die van Matteüs, maar daar waar ze ervan afwijkt, komt ze overeen met de Koptische versie. Dit kan het beste verklaard worden met de aanname dat de Didache en de Koptische versie teruggaan op hetzelfde origineel, dat niet Matteüs is. Het is allemaal niet 101% zeker, maar ik wil serieus overwegen dat we te maken hebben met een onafhankelijke, buiten-bijbelse overlevering. Ik zet ze hieronder naast elkaar: tweemaal de Nieuwe Bijbelvertaling en de Didache in de vertaling van Arjan de Kok.

Matteüs 6.9-15 Lucas 11.2-4 Didache 8
Onze Vader in de hemel, Vader, Onze Vader die in de hemel is
laat uw naam geheiligd worden, laat uw naam geheiligd worden uw naam zij geheiligd.
laat uw koninkrijk komen, en laat uw koninkrijk komen. uw koninkrijk kome.
laat uw wil gedaan worden op aarde zoals in de hemel. uw wil geschiede op aarde zoals in de hemel.
Geef ons vandaag het brood dat wij nodig hebben. Geef ons dagelijks het brood dat wij nodig hebben. Geef ons vandaag voldoende van ons brood
Vergeef ons onze schulden, Vergeef ons onze zonden, en vergeef ons onze schulden
zoals ook wij vergeven wie ons iets schuldig is. want ook wijzelf vergeven iedereen die ons iets schuldig is. zoals ook wij onze schuldenaren vergeven.
En breng ons niet in beproeving, En breng ons niet in beproeving. En leidt ons niet in verzoeking,
maar red ons van het kwaad. maar verlos ons van het boze.
[Want aan U behoort het koningschap, de macht en de majesteit, in eeuwigheid. Amen.] [Want van U is de macht en de heerlijkheid tot in eeuwigheid.]

Aramees

De regel waarmee Matteüs en de Didache eindigen is een zogeheten doxologie, een soort lofprijzing die als coda aan een gebed werd toegevoegd. De openingsregels drukken hetzelfde sentiment uit als het begin van een ander beroemd gebed, de Kaddisj. De tekst daarvan is overgeleverd in het Aramees.

Verheven en geheiligd worde zijn grote naam in de wereld die Hij schiep naar zijn wil. Moge Hij zijn koninkrijk vestigen…

We kunnen minimaal zeggen dat formules die een oproep tot heiliging van de naam van God combineren met de wens dat zijn koninkrijk komt, in het Aramese jodendom vaker voorkomen. Dat is een voorzichtige manier om te zeggen dat het Onze Vader een joodse context heeft. Dat joodse karakter, de meervoudige attestatie, de aanwezigheid in Q en het feit dat de Griekse teksten zich laten terugvertalen naar het Aramees (lees maar), zijn allemaal aanwijzingen dat het Onze Vader terug kán gaan op Jezus zelf.

Q

Ik rond af met de constatering dat de elementen die Lukas weglaat, inhoudelijk  weinig uitmaken. Als God eenmaal zijn koninkrijk heeft gevestigd, zal Gods wil wel gedaan worden. Als we niet worden beproefd, worden we ook niet geleid naar het kwaad.

Deze constatering illustreert een algemener vermoeden over Q. In zijn weergave van die bron blijft Lukas dicht bij de volgorde, maar hij is een creatieve schrijver, die de woorden regelmatig verandert. Matteüs verandert daarentegen de volgorde en stelt toespraken samen, maar blijft daarbij dichter bij de oorspronkelijke woorden.

Goed. Tot zover. Over het Onze Vader is meer te vertellen. Dat doen we een andere keer.

[Dit stuk wordt gereblogd op #GrondslagenNet, de groepsblog van archeologen, classici en oudhistorici. Een overzicht van deze reeks is hier.]

PS

De presentatie van mijn boek Hannibal in de Alpen is woensdagmiddag 19 januari. Wie online wil mee kijken, kan zich hier opgeven.

16 gedachtes over “Het Onze Vader (2)

  1. Martin van Staveren

    De tekst zelf is nogal dictatoriaal. Uw koninkrijk kome, uw wil geschiede op aarde. De schriftgeleerden willen aan de macht komen. Dat is dus religie.

    1. Nee, het is net andersom. De auteur van dit gebed – laten we hem Jezus noemen – creëert een persoonlijke band tot god: hij is vader. De gelovige kan zicht dus rechtstreeks tot God richten, zonder tussenkomst van de tempel of de geestelijkheid. Hier zijn geen priesters, geen schriftgeleerden. Let ook op de context: mensen moeten het goede in het verborgene doen omdat de hemelse vader het wel ziet. Een complete tegenstelling met de openbaarheid van de “beroepsgelovigen” in Jeruzalem.

      Enfin, ik heb weer een onderwerp voor een blogje.

    2. FrankB

      Dat zegt meer over uw manier van denken dan die van de opstellers van dit gebed. Kome en geschiede drukken wensen uit, geen bevelen.
      Deze kritiek is toch al verbazingwekkend wanneer afkomstig van conservatievelingen, hoe seculier ook. Zij vinden een geloof als het christendom (in India gebruikt de conservatieve regering uiteraard een tegenhanger) altijd een nuttig instrument om iedereen op zijn/haar plaats te houden. Zie het populaire en ahistorische gemekker over een zogenaamde joods-christelijke traditie, waar u ook wel eens aan gerefereerd hebt. Werkt dat niet dan komen er bevelen afgedwongen door de gewapende machten.
      “Zo werkt religie” is dan ook een fraai staaltje meten met twee maten. Waar het u werkelijk om gaat is het behoud (ie conserveren) van de macht van uw specifieke sociale groepering met haar comfortabele privileges. Dat is welbeschouwd net zo zeer een vorm van tribalisme als waar groepen van gelovigen zich nog wel eens schuldig aan maken.

      1. Martin van Staveren

        Ik ben het met u eens dat ideologie niet tot religie is beperkt, de politiek kan er ook wat van, zoals de geschiedenis laat zien. Ik heb geen privileges, ik heb alles zelf moeten doen.

  2. Theo de Graaff

    Allereerst een goed 2022 gewenst Jona.
    Dat Corona ons leven toch wat minder gaat bepalen dan in het afgelopen jaar.

    Ik ben katholiek opgevoed en beschouwde het Onze Vader (automatisch) als een persoonlijk gebed.
    Niet zoals de catechismus. Dat was meer een opgelegd iets vanuit de kerk.

  3. Frits Selier

    Toch lijkt me de vergelijking met “zoals ook wij anderen hun schuld vergeven” niet bemoedigend. Dat valt vaak nog al tegen. Of zie ik dat verkeerd?

    1. Jacob Krekel

      Ik heb dat altijd gezien als een oproep om de naar anderen vergevingsgezind tre zijn, zoals God dat ook naar mij is. En als je die oproep serieus neemt, dan helpt dat, is mijn ervaring.
      Nee, het lukt niet altijd, naar wappies ben ik weinig vergevingsgezind, we leven in een gebroken wereld. Maar minder fel dan ik zonder die oproep zou zijn.

    2. Frans Buijs

      Dat is altijd zo, hè? Het verschil tussen ideaal en werkelijkheid. Maar ook al valt de werkelijkheid tegen, het blijft de moeite waard om het ideaal na te streven.
      Overigens lijkt die derde niet-bijbelse versie het meest op het Onze vader zoals ik het vroeger geleerd heb, maar dat komt waarschijnlijk doordat die andere twee nieuwere vertalingen zijn met wat minder plechtig taalgebruik. Wel jammer, ik vind het wel wat hebben.

      1. Rob Duijf

        ‘Maar ook al valt de werkelijkheid tegen, het blijft de moeite waard om het ideaal na te streven.’

        Waarom valt de werkelijkheid tegen? Komt dat omdat we die werkelijkheid vergelijken met wat we liever zouden zien, dus met wat niet werkelijk is? Het gaat er om de werkelijkheid te begrijpen, niet om weg te dromen in idealen.

        Feit is dat het culturele wangedrocht dat we onze wereld noemen, verdeeld is op alle niveaus met als gevolg chaos en conflict: onverdraagzaamheid, achterstelling, uitsluiting,  polarisatie, eigenbelang, haat, geweld. Die wereld is het product van ’s mensen handelen, dus van de mensheid. Daar staan u en ik niet los van, wij zijn de mensheid.

        De kwaliteit van die wereld zegt alles over de kwaliteit van onszelf. De wereld is verdeeld, omdat wij verdeeld zijn, tot op het bot. De wereld komt voort uit ons handelen en ons handelen wordt aangestuurd door ons denken, onze psyche, ons bewustzijn. We denken verdeeld, we denken in tegenstellingen en daarom handelen we verdeeld, creëren we een verdeelde wereld en houden we die wereld in stand. Het probleem ligt dus niet buiten onszelf, maar in onszelf. Daar ligt ook de oplossing.

        Als u dat begrijpt, zijn idealen overbodig.

  4. Dirk Zwysen

    Een weesgegroetje heeft me nooit veel gezegd, maar het Onze Vader vind ik een mooi en actueel gebed. Het drukt de hoop uit op een betere wereld. Die wil van God kan je op veel manieren invullen en daar schuilt precies het gevaar van religie. Ik heb geluk gehad dat het in mijn omgeving neerkwam op rechtvaardigheid en zachtmoedigheid in plaats van bijvoorbeeld strenge regels i.v.m. seksualiteit, zondagsrust of dogma’s.
    De vraag om vergiffenis kreeg in mijn interpretatie een geweldige angel. Je kan die zin “gelijk ook wij vergeven aan onze schuldenaren” (want ze kunnen de boom in met die nieuwe vertaling, het zit er te diep in gesleten) niet lezen, prevelen of zingen zonder even stil te staan bij het waarheidsgehalte van die claim en jezelf een spiegel voor te houden. Well played, Jesus.

  5. Willem Visser

    “Laat Uw wil gedaan worden op aarde zoals in de hemel”. Sinds satan niet meer in de hemel verblijft wordt Gods wil daar ‘gedaan’; dus nu op aarde nog! De ‘wil’ van God is dat wij ons houden aan Zijn Geboden leert Jezus in Matt.5:17-20. Als de mensheid volgens Gods (Tien) Geboden leeft dan breekt op aarde het Koninkrijk van God aan: dan is “Zijn Koninkrijk gekomen”.

  6. Dieter Verhofstadt

    In mijn pogingen de Christelijke leer te begrijpen en vooral te peilen naar wat haar zo krachtig heeft gemaakt in dat tijdsgewricht, kom ik telkens uit bij twee ideeën, waarvan het ene me meer bevalt dan het andere. We viden beide ideeën terug in het Onze Vader.

    Sinds René Girard te lezen was ik ervan overtuigd dat de centrale idee, die ik dan vrijelijk “de blijde boodschap” noemde, die van de naastenliefde was. In de smeltkroes van volkeren, die de levant toen was, die niet alleen zich vermengden maar ook groeiden, was er nood aan een nieuwe kerngedachte om het oude zondebokprincipe en de idee van een “uitverkoren volk” te vervangen. Dat werd de universtele naastenliefde, waarbij etnische achtergrond en culturele verschillen niet langer leiden tot conflicten, maar het volk één wordt. Om het conflict op te lossen is het noodzakelijk dat we niet altijd de schuld afwentelen op de andere maar ook in eigen borst kijken en ons eigen aandeel erkennen in het conflict.

    Dit wordt uitgedrukt in “vergeef ons onze schulden/zonden, zoals wij ook vergeven aan onze schuldenaren (wie ons kwaad berokkend heeft).

    Mijn initieel enthousiasme moest ik bijkleuren: een andere invulling van “de blijde boodschap” is dat het volstaat te geloven in Jezus Christus om je zonden vergeven te zien en in het paradijs te belanden. Dit stond in tegenstelling tot de eerder oud-testamentische opdracht om je hemel te verdienen door goed te doen op aarde.

    Dat is een meer sektair aspect van de boodschap, dat me minder bevalt: de totale overgave aan God. We vinden dit terug aan het begin en einde van het Onze Vader.

    Ik zou graag geloven dat het Christendom zijn historische kracht heeft gehaald uit de idee van universele naastenliefde maar het is waarschijnlijker dat het appèl voortkwam uit de nieuwe groepsvorming, een universele sekte die zich loskoppelde van bestaande culturen, etnieën en religies. Of beide. Of er waren toevalligheden mee gemoeid, zoals sleutelfiguren in vroeg-Middeleeuwse machtscentra.

    1. Dirk Zwysen

      Dat tweede aspect, een minder fraaie kant van religie of andere ideologieën, zie ik niet in het Onze Vader. Dat enkel geloof in Jezus voldoende is om een leven van zonde uit te wissen lijkt me ook niet op Jezus zelf terug te gaan. Paulus misschien?

      Ik hou ook niet van overgave als onderwerping. “Onze Vader, die in de hemelen zijt” en de doxologie zijn eerder een besef van je eigen nietigheid tegenover al het andere en daaraan gekoppeld een vertrouwen in een relatie met de Ander. Het is een gevoel dat me soms overvalt als ik naar de sterren kijk. Ik ken niet veel bijbelteksten uit mijn hoofd, maar deze wel:

      Zie ik de hemel, het werk van Uw vingers,
      de maan en de sterren, door U daar bevestigd,
      wat is dan de mens, dat Gij aan hem denkt,
      de zoon van Adam, dat hij U ter harte gaat?

  7. Geerke Simons

    Heel bijzonder. Op mijn christelijk-gereformeerde lagere school leerde ik de Didache versie. Daar werd bij uitgelegd dat het geen bevelen waren en ook geen wensen. Het waren “waarachtige wensen”.

Reacties zijn gesloten.