Eigenlijk wilde ik, nu mijn blog gaat jubileren, niet mopperen. Maar toch. Twee publicitaire missers in vierentwintig uur. We staan er weer gekleurd op.
Misser één. De Amerikaanse onderzoeker Douglas Boin kondigde onlangs een ontdekking aan in een antieke tempel in Italië. Die oudheidkundige, die kende ik. Ik las ooit Boins boek over Alarik, waarin de war lord werd gepresenteerd als slachtoffer van een hard Romeins grensbeleid dat talentvolle mensen schoffeerde. Boins schets van de Goten leek me geïdealiseerd, maar vooral: het boek leek meer op een bijdrage aan de politieke discussie over de grens tussen Texas en Mexico dan op geschiedschrijving. Ik heb het hier maar niet besproken.
En nu dus “a major announcement”. Er is geen wetenschappelijke publicatie, want archeologen zoeken de publiciteit het liefst vóór de claim controleerbaar wordt. Het komt er echter op neer dat de bewoners van Spello in Italië een (al bekende) tempel hebben gebouwd voor de familie van keizer Constantijn de Grote, en dat er nu drie muren zijn gevonden die bij die tempel zouden kunnen horen. Die muren, zo claimen de opgravers, bieden “zeer intrigerend potentieel voor een belangrijke ontdekking voor de keizercultus tijdens een christelijke heerser”.
Christelijke archeologie
Wat is nu de potentiële ontdekking? Dat Constantijn zijn familie beschouwde als goddelijk en dat zijn christendom openstond voor andere goden dan Christus? Niemand trekt dat in twijfel. De orthodoxie moest immers nog uitkristalliseren. Dat er nog heidense culten waren in de vierde eeuw? We wisten het al. Ze waren er ook nog in de vijfde eeuw.noot Dat de keizers en de gelovigen, heidens én christelijk, in allerlei complexe relaties met elkaar stonden? Lees eens een boek. Dat christelijke keizers niet afkerig waren van de heidense heersercultus? Hierboven zag u de allerchristelijkste Theodosius tussen de goden.
Het bericht doet me denken aan een TV-programma over Romeinse keizers, lang geleden, waarin oudhistoricus Keith Hopkins vertelde dat Constantijn zich had bekeerd tot een christendom dat niet meteen het huidige christendom was. Ik werkte destijds aan de VU en toevallig bleken mijn vriendin en de vriendin van een collega bij het zien van dat programma dezelfde opmerking te hebben gemaakt: “dat leerden we op het gymnasium al”. Tja, vraag je je af, wat doet zo’n professor nou eigenlijk, als ’ie niets vertellen kan dat je niet al weet?
Boin erkent dat we al wisten dat christelijke heersers het heidendom steunden, maar het bewijs daarvoor zou “small and inconsequential” zijn. Zo lust ik er nog wel een paar. Álle data over de Oudheid zijn immers “small and inconsequential”. Maar binnen deze beperking is de documentatie voor het laatantieke heidendom heus zo beroerd niet.
Verder claimt Boin dat “any study of the imperial cult … is going to have to take account of this temple”. Je méént het. Alsof wetenschappers er niet altijd naar zouden moeten streven alle relevante data te bestuderen. Dat heet objectadeqaatheid.
Aandachttrekkerij
Kortom, het bericht was aandachttrekkerij. En de aandacht wordt niet getrokken tot iets. Als een wetenschapper een wonderlijke claim maakt (“het badhuis in Heerlen is Nederlands oudste gebouw”) en zo de aandacht vestigt op iets wezenlijks (en dat doet het Thermenmuseum in Heerlen), dan valt best te leven met overdrijving. Maar dat is dit keer niet het geval. Boin gebruikt zijn potentiële resultaat om een beeld van het christendom te weerleggen dat niet bestaat.
De archeologie van Israël
Misser twee. Lees deze tweet eens.
Onderzoekers gebruiken het aardmagnetisch veld om de Bijbel te bevestigen. De doorbraak zou zijn dat Gath is ingenomen door de koning van Damascus, zoals te lezen in 2 Koningen. Maar één, waarom zou de archeologie die claim doen? Zelfs de grootste scepticus betwijfelt niet dat 2 Koningen op hoofdlijnen correct is. Twee, die methode is geen doorbraak. Ik heb de problemen anderhalf jaar geleden al eens uitgelegd.
Nu maakt de tweet wel duidelijk dat we te maken hebben met propaganda. Het is geen wetenschappelijke publicatie. Maar waarom – en dat is wat ik niet snap – leent een archeoloog zich hiervoor? De wetenschap is er niet om de politiek te dienen. Niet zionistisch, niet anders. Zo simpel. Dit is alsof de Nederlandse historici zouden juichen omdat een minister een nationaal historisch museum wil oprichten met het doel de nationale identiteit te versterken. Zoiets gebeurt in het echt natuurlijk nóóit.
Kortom
Kortom: de berichtgeving is weer ondermaats. De oudheidkunde presenteert zich in het eerste geval herkenbaar zonder nieuws, en in het tweede geval herkenbaar als verlengstuk van de politiek. Als archeoloog hoef je over zionistische claims alleen te zeggen dat de archeologie er niets over zeggen kan. En hoeft. Opnieuw: zo simpel.
En weet je: het is zo verdrietig. Wetenschappelijke kennis verbindt de generaties. U en ik weten meer dan onze ouders, en onze kinderen zullen meer weten dan wij. En inzichten die in Nederland en België kloppen, kloppen ook in Bolivia en Maleisië. Kennis verbindt. Mede daarom is wetenschap internationaal en straalt slechte informatie over Italiaanse en Israëlische archeologie ook af op ons.
De kennis om wetenschap wetenschappelijk uit te leggen, die is er. Zelftrivialisering als deze is vermijdbaar. Ik zou zo graag willen dat er een oudheidkundemuseum komt dat uitlegt wat de oudheidkundige disciplines zijn, wat het belang is van de oudheidkunde, wat oudheidkundigen kunnen en – vooral – wat ze niet kunnen.
Zelfde tijdvak
Saturnus Africanus (1)augustus 8, 2025
De joodse Diaspora (2)mei 12, 2024
C11 | Hoe christelijk was Constantijn?maart 4, 2024
Ik ben blij dat je toch moppert. Of beter: een misstand benoemt. Het overdrijven en het slaafs volgen van de financier zijn inderdaad funest omdat ze zo zichtbaar zijn.
Maar of de redding van de musea komen kan? Wij hebben de kennis ook niet. We zien één sector, de archeologie van een bepaalde regio, en we hebben financiers die ook maar een bepaald, te klein deel van het geheel zien.
We hebben meer verbindingen nodig, maar de mensen worden daarvoor niet opgeleid. En daarom waardeer ik deze blog. Het is een compliment dat past bij je jubileum volgende week, maar niet ongemeend is. De MB toont archeologen wat historici doen en toont classici wat archeologen doen. Ze toont beleidsmedewerkers de vragen die leven in het veld en toont leken wat professionals doen.
En dat mag je verder in je zak steken.
“Wetenschappelijke kennis verbindt de generaties. U en ik weten meer dan de generaties voor ons, en onze kinderen en kleinkinderen zullen meer weten dan wij. En inzichten die in Nederland en België kloppen, kloppen ook in Bolivia en Maleisië.”
Deze is om in te lijsten.
Ik vrees dat we het niet van de musea moeten hebben, helaas! Ze zijn nog te veel
objectgerichten te weinig contextgericht. Laat staan probleemgericht.
Onzearvheogen zijn ook helaas niet het redmiddel. Als ze al in de publiciteit durven en kunnen komen gaat met vrijwel altijd om een recente vondst en vrijwel nooit over de context en al helemaal niet over de vraag wat nu eigenlijk de bijdrage aan de wetenschap is.
Journalisten zijn over het algemeen te weinig geïnteresseerd en op universiteiten wordt wel gediscussieerd maar die discussies bereiken vrijwel nooit het grote publiek.
Ik vrees dus dat de situatie op afzienbare termijn niet zal veranderen en dus ook niet zal verbeteren. Helaas.
Ik weet niet of musea wel zo objectgericht zijn.
Ik weet dat het RMO een Bronstijd-expositie in de maak heeft en de conservator stelde me gerust dat taal een onderwerp zou zijn. Het is natuurlijk ook superbelangrijk: de ontdekking van de PIE-familie heeft in feite het moderne nationalisme geschapen. En bij dit onderwerp spring je als vanzelf van de objecten naar veel abstractere zaken. Het museum moet het wel waarmaken, en de sluiting van het Taalmuseum in Leiden maakt het lastiger, maar het kan.