De Ilioupersis, “de val van Troje”, was een van de twaalf heldendichten uit de Epische Cyclus, waarin de Grieken hun tradities verzamelden over hun verre verleden. De twee boekrollen van dit gedicht, gecomponeerd door ene Arktinos van Milete, zijn helaas verloren, maar we hebben nog twee uittreksels, ontelbaar veel afbeeldingen en een tiental citaten. Hierdoor kunnen oudheidkundigen toch reconstructies maken. We hebben bovendien literaire hommages én parodieën.
We weten bijvoorbeeld dat het gedicht een scène bevatte waarin Achilleus’ zoon Neoptolemos de Trojaanse koningsburcht binnenstormt, de paleisdeuren forceert en aankomt in een vertrek waar koning Priamos probeert zijn harnas aan te trekken. De grijsaard vlucht naar een altaar, waar de Griekse krijger hem afslacht.
Tragische voorbeelden
Het was met recht een klassiek verhaal dat, zoals gezegd, latere dichters inspireerde. Het tweede boek van Vergilius’ Aeneis is het bekendste voorbeeld. Ronduit aangrijpend is de wijze waarop de laatantieke auteur Synesios van Kyrene de stof behandelt. In zijn tijd, de vroege vijfde eeuw na Chr., trokken allerlei bendes plunderend door Romeins Libië. Synesios, die zijn geboortestad al had moeten inruilen voor een veiliger heenkomen aan de kust, zag aankomen dat eens ook zijn nieuwe woonplaats zou vallen en voorspelde dat hij zou worden afgeslacht terwijl hij vergeefs veiligheid zou zoeken bij een altaar. Dat iemand, denkend aan de moordenaars die hem zullen doden, teruggrijpt op een gedicht, zegt iets over de invloed van die poëzie.noot
Ook de Romeinse geschiedschrijver Tacitus kon het niet laten. In zijn Historiën beschrijft hij de ondergang van de oude keizer Galba (r.68-69). Er worden paleisdeuren geforceerd en de grijsaard probeert zijn harnas aan te trekken. Misschien is het om er zeker van te zijn dat de lezer de verwijzing naar de Ilioupersis herkent, dat Tacitus niet het normale woord gebruikt voor harnas, lorica, maar het Griekse thorax.noot Eén woord zegt natuurlijk niet zo gek veel, maar de scène als geheel is evident een verwijzing naar een klassiek motief.
Komedie
De stof leende zich zelfs voor blijspel. Of, iets preciezer, voor zogeheten flyaken-spelen. Dat was de komediesoort die zich ontwikkelde in de Griekse stadstaten van Zuid-Italië, waarbij de acteurs mythen parodieerden en heldhaftige daden op de hak namen. Teksten als die van Aristofanes en Menandros, die de ontwikkeling van het blijspel in Athene documenteren, zijn uit Italië helaas niet overgeleverd, maar we hebben wel afbeeldingen. Zie boven: een komische parodie op de dood van Priamos. Deze krater komt uit Apulië, behoort tot de collectie van het Allard Piersonmuseum in Amsterdam, maar staat nu op de Paestum-tentoonstelling in het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden.
Persoonlijk vind ik het niet getuigen van goede smaak om te lachen om iemands dood. Gelukkig hoeft de oudheidkundige niet over het verleden te oordelen (al mag hij persoonlijk best een mening hebben). Oudheidkundigen hoeven alleen maar te vertellen wat ze denken dat is gebeurd en wat ze denken dat is gedacht.
Welnu: de Grieken in zuidelijk Italië ontwaarden humor in de moord op een oude vorst. En dat gegeven mag voor ons aanleiding zijn om de vraag te stellen waarom wij daar zo anders over denken.
***
De expositie Paestum, stad van godinnen duurt nog tot en met 25 augustus. Parallel daarmee is een tentoonstelling over Romeinse landhuizen in het Nederlandse deel van Limburg.
[Dit was het 460e voorwerp in mijn reeks museumstukken.]
Wat is een krokotta?
Heloten
Hoe schreven ze de Bijbel?
Hartelijk dank voor dit stukje.
Je bent op dreef.
Waarom? Een extreme vorm van zgn. “agism”?
Wellicht maar een bijkomstigheid, maar de tentoonstellingscatalogus “Paestum, Stad van godinnen” vermeldt op blz. 44 dat de vaas afgebeeld bovenaan dit artikel behoort tot de Staatliche Museen zu Berlin, Antikensammlung.