Van neghen den besten

On door Hans OverduininGeschiedenis, Literatuur, Middeleeuwen, Nederlands
Tijdvak: 1275 na Chr. - 1550 na Chr.
1275-1300 na Chr.1300-1325 na Chr.1325-1350 na Chr.1350-1375 na Chr.1375-1400 na Chr.1400-1425 na Chr.1425-1450 na Chr.1450-1475 na Chr.1475-1500 na Chr.1500-1525 na Chr.1525-1550 na Chr.

Het klinkt wat wonderlijk, “Van neghen den besten”, maar het alternatief zou “De negen besten” zijn geweest, en dat klinkt als de Veronica Top-40. In andere talen staan ze bekend als de “Nine Worthies”,  de “Neun Guten Helden”, “Les Neuf Preux” en  “I Nove Prodi”. Dat wijst erop dat we hier te maken hebben met een internationaal verschijnsel.

De Negen Besten, zoals we ze toch maar zullen noemen, zijn de driemaal drie meest succesvolle ridders c.q. vorsten die de wereld tot de veertiende eeuw had voortgebracht. Het motief was vooral populair in de Late Middeleeuwen, die werden getypeerd door veranderingen, onzekerheden, oorlogen, hongersnoden en epidemieën. Ook daarna bleef het motief echter terugkeren in de West-Europese literatuur en kunst, tot zeker de achttiende eeuw.

De Negen Besten waren natuurlijk een ideaal: zij belichaamden het aristocratische, rechtvaardige en hoofse ridderschap. Tegelijk stonden ze voor een wereld waarin helden nog helden waren. Het motief documenteert dus een pijnlijk verlangen naar de grote tijden van weleer, ja de vergankelijkheid van al het aardse.

Wie waren de negen helden?

De Negen Besten zijn niet afkomstig uit één cultuurperiode, maar uit de drie die in de Middeleeuwen als de meest relevante werden gezien: de klassieke Oudheid, de joodse beschaving en de christelijke beschaving. Het waren drie drietallen:

Hektor is hierbij wel een beetje een buitenbeentje: een figuur uit de sage én een verliezer, terwijl de andere acht overwinnaars zijn geweest en met aannemelijkheid kunnen doorgaan voor historische figuren.

Negen dames

Het duurde niet lang voordat er vrouwelijke variaties op de Negen Helden ontstonden, hoewel deze nooit de status van de originelen hebben verworven. Al in de late veertiende eeuw kregen de Nine Worthies gezelschap van negen Lady Worthies. Zij droegen echter geen persoonsnamen en werden voorgesteld als Amazones. In later tijden werden negen “Most Illustrious Ladies of All Ages and Nations” gekozen, die echter verschilden per regio, auteur of kunstenaar. Het dichtst bij blijvend succes kwam wellicht de Duitse Renaissancekunstenaar Hans Burgkmair (1473-1531), die zes houtsneden vervaardigde met de mannelijke “Neun Guten Helden” én negen heldinnen:

  • Oudheid: Lucretia, Veturia, Virginia;
  • Joodse geschiedenis: Ester, Judit, Jaël;noot Zie Rechters 4.
  • Christendom: keizerin Helena, Birgitta van Zweden, Elisabeth van Hongarije.

Overigens waren er ook Negen Antihelden, zoals de Negen Dronkaards. Zie speelden natuurlijk vooral een rol in de volkscultuur.

Datering en ontstaan

Het interessantste is naar mijn mening het ontstaan ervan en de rol die de Lage Landen erin speelden. De oudste afbeelding van de Helden dateert uit 1330 en is te vinden in het oudste deel van het raadhuis van Keulen. De Negen Helden worden voor het eerst beschreven in 1312 in de Voeux du Paon (“Eden op de pauw”), een chanson de geste van Jacques de Longuyon. In het Middelnederlands komen de Negen Helden voor het eerst voor in een korte anonieme tekst getiteld Van neghen den besten.

Op het eerste gezicht lijkt het werk van De Longuyon het oudste. Maar zo is het niet. In 1997 publiceerde Wim van Anrooij een overzichtswerk, Helden van weleer. De Negen Besten in de Nederlanden (1300-1700), waarin alle artistieke en literaire varianten inventariseerde. Hij beargumenteert bovendien dat er aanwijzingen zijn dat de traditie van de Negen Helden al vóór 1300 in de Nederlanden moet hebben bestaan. Het gedicht Van neghen den besten zou omstreeks 1294 zijn ontstaan in Vlaanderen, onmiddellijk na de val van Akko. De auteur van de ruim 700 verzen suggereert dat hij degene is geweest die het negental als eerste heeft verzameld.

De auteur noemt zijn naam niet, maar Van Anrooij beargumenteert dat het niemand minder is dan Jacob van Maerlant. Hoewel deze theorie niet algemeen wordt aanvaard, wordt zij wel beschouwd als mogelijk.

Archetypen

In de loop van de achttiende eeuw verdween het motief van de Negen Besten uit de literatuur en de kunst. Maar in feite zijn de Negen Besten archetypische figuren: zolang de mensheid bestaat wisselen tijden van voorspoed af met tijden van crisis, en dan verlangt het volk, dat nauwelijks invloed kan uitoefenen op het gebeuren, naar capabele bestuurders die het heft in handen nemen. Dan is er weemoed naar de leiders van weleer.

[Dit stuk van Hans Overduin verscheen oorspronkelijk op de nieuwssite Sargasso.]


Het ontstaan van Amsterdam
januari 29, 2012

Jehan de Mandeville
september 29, 2024

Een tekst over Troje?
oktober 8, 2017
Deel dit:

10 gedachtes over “Van neghen den besten”

  1. FrankB

    “dat klinkt als de Veronica Top-40”
    Dat is juist een aanbeveling. Voor een 21e eeuwse cynicus als ik is de verheerlijking van de genoemde Negen Goede Helden even malloot als de bewondering die popsterren als Taylor Swift en Justin Bieber ten beurt vallen.

  2. Frans Buijs

    Ja, daarom lijken die negen anti helden me eigenlijk veel leuker. Net zoals kapitein Haddock leuker is dan Kuifje.

    1. Saskia Sluiter

      Daar sluit ik me bij aan. Wie waren die antihelden en hoe/waar komen we die in de volkscultuur tegen?

      1. FrankB

        Of hij in de volkscultuur voorkomt weet ik niet. Maar mijn favoriete antiheld uit de Oudheid is zonder twijfel Diogenes van Sinope. Zijn gevoel voor humor en gebrek aan respect spreekt me aan.

    2. Robbert

      Wie werkelijke helden en onvervalste schurken wil meemaken, leze The Worm Ouroboros (maar niet in de Nederlandse vertaling).

  3. Ik denk niet dat Hector de enige mythologische figuur is. Jozua is dat volgens mij evenzeer, net zoals de in het boek Jozua beschreven landname. Bij David is het wat dubbel. Er is inmiddels wel een historische figuur aan te wijzen die het in Jeruzalem voor het zeggen had, maar die valt niet echt samen met de Bijbelse Koning David. En had het zeker niet zover buiten Jeruzalem voor het zeggen.

  4. Toevallig verscheen deze week dit verhaal over het Castello della Manta in Piemonte, Italie. Te midden van de vele schitterende fresco’s in dit kasteel is er een gewijd aan de negen helden en heldinnen.

Reacties zijn gesloten.