De Italiaanse havenstad Paestum is gesticht als een Griekse nederzetting aan de Tyrrheense Zee, bij het land van de Lucaniërs. Rond 410 v.Chr. namen die de macht in de stad over. Dat was geen ongebruikelijke gang van zaken. Op dat moment namen wel meer volken uit het Italische binnenland de steden aan de kust over. Het is ook niet zo dramatisch als het lijkt: er waren al heel lang intensieve culturele uitwisselingen. Op een zeker moment volgde echter een nieuwe machtsovername: Paestum kwam in Romeinse handen. Dat dateren we meestal rond de tijd van de oorlog tegen Pyrrhos, dus zeg maar rond 275 v.Chr. Maar wanneer was het eerste contact?
Dat is ingewikkeld. In de jaren dertig van de vierde eeuw v.Chr. groeiden in Centraal-Italië twee regionale grootmachten. De ene was Rome, dat de Latijnse steden had onderworpen. De ander was Samnium in de Abruzzen, dat geconfronteerd was geweest met een invasie van een Grieks leger, gecommandeerd door Alexandros van Molossis. Deze oorlog had de bewoners van Samnium, de Samnieten, gedwongen tot samenwerking. De relatie tussen de twee staten-in-opbouw was niet slecht; er waren afspraken over de grens en hoewel er aanwijzingen zijn voor een “Eerste Samnitische Oorlog”, is de consensus lange tijd geweest dat die niet heeft plaatsgevonden. Inmiddels zijn er theorieën dat er misschien toch iets is gebeurd, maar ook dan was het een kleinschalig conflict.
Napels
In 324/323 v.Chr. (327 Varroiaans) ging er toch iets mis. De bewoners van het land rond Capua, die een uitgeklede vorm van Romeins burgerrecht hadden (civitas sine suffragio), hadden een conflict met de stad Napels. De Campaniërs, als een soort halve Romeinen, verwachtten en kregen steun uit de hoofdstad. In Napels waren de meningen verdeeld. Er was een partij die geen conflict met Rome wilde; de partij die het er daarentegen wel op wilde laten aankomen, kreeg de overhand door een toeloop van bondgenoten uit Samnium en de steden Nola en Tarente.
De Romeinse legionairs, gecommandeerd door Quintus Publilius Philo (de leidende Romeinse politicus van dat moment), marcheerden over de Via Latina naar Capua en sloegen vervolgens het beleg op voor Napels. Al snel kwam het tot onderhandelingen. De stad capituleerde en sloot een opvallend gunstig verdrag met Rome. De Napolitaanse bondgenoten kregen vrije aftocht.
Op dit punt houdt onze beste bron, Dionysios van Halikarnassos, op.noot Jammer, want dit incident markeert het begin van een grootschaliger conflict, de Tweede Samnitische Oorlog (327-304 Varroiaans) .
Paestum?
De Romeinse geschiedschrijver Titus Livius vertelt nu echter iets wonderlijks: dat Rome tijdens de interventie in Napels de steun kreeg van de Apuliërs (in de hak van Italië) en de Lucaniërs (in de scheen van Italië). Sterker nog, deze laatsten plaatsten zich onder Romeinse bescherming.noot Als dat waar is, moet er ook contact zijn geweest met Paestum, want er was vrijwel geen andere manier waarop de Lucaniërs anders de Romeinen konden bereiken. En Paestum was ook zelf een Lucaanse stad, al is niet helemaal duidelijk of Romes nieuwe bondgenoot een federatie was van alle Lucaniërs (inclusief Paestum) of een beperkt aantal Lucaniërs (dus mogelijk zonder Paestum).
Het is niet uitgesloten dat Rome zich werkelijk met de Lucaniërs heeft verbonden. Evenmin is duidelijk of Paestum alleen maar een tussenschakel was of deel uitmaakte van het nieuwe bondgenootschap. Maar als er een betrouwbare kern is in de door Livius geboden informatie, betekent het dat er al een halve eeuw vóór de oorlog tegen Pyrrhos een vorm van samenwerking tussen Rome en Paestum is geweest. Terwijl Paestum honderd kilometer voorbij Napels lag en er geen gedeeld belang was. Nogmaals: uitgesloten is het niet. Maar raar is het wel.
Luca?
Er is echter een andere mogelijkheid, namelijk dat Livius zich vergist. Ten noordwesten van Napels, langs de Via Latina, lag een stadje Luca. De bewoners worden getypeerd als Volscen en dat waren oude tegenstanders van Rome.
Zo ontvouwt zich een ander scenario: Quintus Publilius Philo, tevreden met de resultaten in Napels en rekening houdend met een geëscaleerd Samnitisch conflict, stelde de Romeinse aanvoerlijnen veilig. Dat opperde althans Edward Salmon in 1967 in zijn boek Samnium and the Samnites. Tegenwerping: Livius zegt dat de Lucaniërs én de Apuliërs zich onder Romeinse bescherming plaatsten. Dat suggereert toch weer een zuidelijke locatie. Waren de Romeinen al vroeg bezig met het scheppen van een coalitie rondom Samnium?
Kortom, we snappen er weer eens niks van. We zouden meer informatie willen hebben. Maar ja, oudheidkunde is de wetenschap van de dataschaarste. Het is niet anders.
***
De Paestum-expositie in het Rijksmuseum van Oudheden duurt nog tot en met 25 augustus.
Zelfde tijdvak
Geen provenance, geen wetenschapfebruari 20, 2023
Het graf van Alexander de Grotejuni 24, 2024
Aristoteles over David Bowieaugustus 15, 2011
“dit incident markeert het begin van een grootschaliger conflict”
Dit is toch wel opmerkelijk – ik ben gewend dat dergelijke verdragen het begin zijn van vrede.
Dat verdrag was met Napels. Met Nola en Tarente en Samnium was geen verdrag.
Neville Chamberlain zou het met je eens zijn.
Goed punt.