Waar is Jezus geboren? In Bethlehem, zoals twee evangelisten zeggen, of ergens anders? Dit is een bekende historische puzzel, die leert hoe je uit twee betwijfelbare bronnen een betrouwbare conclusie kunt trekken, ongeveer zoals de parallax, de verschuiving tussen de eenzijdige beelden die je twee ogen opvangen, je helpt om diepte te zien.
Twee bronnen
Wat zeggen de bronnen? Er zijn twee evangelisten die de geboorte van Jezus beschrijven. Matteüs vertelt dat Jezus geboren werd in Bethlehem, maar met zijn ouders moest vluchten voor Herodes, die had gehoord over een nieuwe koning.noot Ze trokken naar Egypte, terwijl Herodes alle jongetjes van twee jaar en jonger liet ombrengen. Later, na de dood van Herodes, keerden Jezus’ ouders terug naar Israël, maar vestigden ze zich voor de zekerheid niet in Bethlehem, maar in Nazaret, in het noorden.
Lukas vertelt dat keizer Augustus eiste dat elke burger zich zou melden in de geboorteplaats van zijn voorvaderen, voor een grote volkstelling.noot Omdat Jozef van David afstamde, die uit Bethlehem kwam, trok hij met Maria uit Nazaret naar Bethlehem. Er was geen plaats in de herbergen, dus Jezus werd er in een stal geboren. Later keren ze terug naar Nazaret.
Tegenspraak
De twee bronnen beschrijven tegengestelde bewegingen: de ene gaat van Bethlehem via Egypte naar Nazaret, de andere van Nazaret naar Bethlehem. Ze kunnen niet echt allebei waar zijn, al is het maar omdat de uiteindelijke vestiging in Nazaret bij Matteüs dan een thuiskomst geweest zou moeten zijn.
Deze opvallende tegenspraak in de Bijbel is alleen te begrijpen als je bedenkt dat de ‘bijbel’ als zodanig nog niet bedacht is, op het moment dat de evangelisten ieder voor zich het verhaal van Jezus opschrijven. Ze kennen sommige andere verhalen over Jezus, maar ze schrijven een tekst die bedoeld is om zelfstandig gelezen te worden. Dat hun versie van het verhaal naast de andere versies in een bundel zou belanden, die een wereldwijde bestseller zou worden, daar houden ze nog geen rekening mee.
De twee evangelisten zijn het er wel over eens dat Jezus geboren werd in Bethlehem: de stad van David, de stad waarover de oudtestamentische profeet Micha eeuwen eerder had gezegd dat er een leider uit zou voortkomen die Gods volk zou hoeden.noot De evangelisten zijn geen historici: ze schrijven niet om de feiten vast te leggen, maar om het volk te bekeren, om iedereen ervan te overtuigen dat Jezus de messias, de Zoon van David en de koning der koningen is. Dat overtuigen had kans van slagen als Jezus inderdaad geboren was in Bethlehem, de heilige stad van David. Het zou beduidend moeilijker worden als hij uit Nazaret zou komen, een boerengat zonder theologische betekenis.
Oplossing
Zo wordt de meest plausibele oplossing van de historische puzzel zichtbaar, zoals bijbelgeleerden die in de vorige eeuw hebben gereconstrueerd. Matteüs en Lukas worstelen allebei met een logistiek probleem: hoe kunnen ze aannemelijk maken dat de man die bekend stond als Jezus van Nazaret geboren werd in Bethlehem? De evangelisten bedenken twee creatieve oplossingen met een zekere overtuigingskracht. Alleen spreken die twee oplossingen elkaar dus tegen en ondermijnen ze wederzijds elkaars overtuigingskracht.
Daar komt bij dat ze allebei Jezus in Bethlehem geboren laten worden door een buitengewoon ingrijpende, maar bij nader inzien niet erg aannemelijke gebeurtenis. Matteüs beschrijft een massaslachting van jonge kinderen, die geen geschiedschrijver uit die periode vermeldt. Lukas beschrijft een absurde en onwaarschijnlijke volkstelling, waarbij mensen zich moesten melden op de plaats waar hun voorouders eeuwen eerder woonden (Jozef moest naar Bethlehem omdat hij van David afstamde, maar die moet ongeveer duizend jaar eerder hebben geleefd). Bovendien: dat Matteüs en Lukas ieder voor zich een ingrijpende gebeurtenis aanvoeren, maar met geen woord reppen over de ingrijpende gebeurtenis van de ander, maakt hun verhalen alleen maar zwakker.
Het meest waarschijnlijke is dat die ingrijpende gebeurtenissen niet echt gebeurd zijn. Het zijn eerder kunstgrepen, waarmee de twee schrijvers allebei het verhaal naar hun hand zetten. Ze hebben allebei zo’n gebeurtenis nodig, om Jezus van Nazaret geboren te laten worden in Bethlehem. Tegelijkertijd is het juist door die opvallende vervormingen mogelijk om de historische toedracht te reconstrueren of in elk geval beter te benaderen: hij is vermoedelijk in Nazaret geboren.
Parallax
Deze uitleg is een toepassing van het interpretatieve principe dat Erasmus ‘lectio difficilior potior’ noemde, oftewel: de moeilijkste lezing is de beste. De interpretatie waarin Jezus in Bethlehem geboren werd is voor de vroege christelijke beweging de meest comfortabele, omdat ze wonderwel overeenkomt met de oude profetie en met het verhaal van David. Maar daarom is het minder waarschijnlijk dat het de juiste interpretatie is.
Uit deze geschiedenis blijkt in zekere zin dat ‘two wrongs sometimes do make a right’: twee niet erg betrouwbare verhalen leveren een betrouwbare conclusie op. Het doet denken aan het optische verschijnsel van de parallax: de vertekening van een object als je er uit verschillende posities naar kijkt, bijvoorbeeld eerst met alleen het linkeroog en dan met alleen het rechteroog. Beide perspectieven hebben hun beperkingen, maar als je ze weet te combineren ga je meer diepte zien.
Sprookjesboek?
Het betekent tot slot dat de Bijbel, ook als je niet in God gelooft, een bruikbare bron van kennis is en niet het sprookjesboek dat sommige atheïsten ervan maken. Ook uit betwijfelbare bronnen kun je conclusies trekken, als je je tenminste niet door een eenzijdig narratief laat verblinden, als je niet de makkelijkste lezing kiest en je ook niet afwendt in de overtuiging dat je de ware toedracht toch nooit zult kennen.
Dat vermogen om een moeilijker lezing te volbrengen, om tot een juister oordeel te komen door conflicterende perspectieven te verbinden, lijkt me vandaag de dag heel hard nodig.
***
[Een gastbijdrage van Joris Verheijen, oorspronkelijk gepubliceerd op zijn eigen blog. Dank je wel Joris!]
Zelfde tijdvak
Hercules van Magusa?juli 17, 2025
Militaire termen in het Gallischmei 10, 2023
Kybele in de Grieks-Romeinse wereldjuli 10, 2023
Goede en heldere uitleg van de huidige wetenschappelijke consensus over Jezus’ geboorteplaats. Daarom durf ik het aan op één misser te wijzen:
De conclusie dat Jezus ondanks Matteüs’ en Lukas’ verhaal niet in Betlehem maar in Nazaret is geboren, heeft niets te maken met het Erasmiaanse principe ‘lectio difficilior potior’. ‘Lectio difficilior potior’ is een tekstkritisch principe dat toepasbaar is in situaties waarin verschillende handschriften verschillende lezingen van een woord of woordgroep laten zien. De vraag hoe de verschillende geboorteverhalen van Matteüs en Lukas te verklaren zijn is echter geen tekstkritisch, maar een historisch probleem. De conclusie dat Jezus in Nazaret geboren is, is ook helemaal geen ‘lectio’ (lezing in een handschrift), want er is geen enkel handschrift van het evangelie volgens Matteüs of Lukas dat ‘Nazaret’ als geboorteplaats noemt. Dat Jezus in Nazaret werd geboren is een historische hypothese, die niet op basis van tekstkritische argumenten (zoals bijv. ‘lectio difficilior potior’) tegenwoordig alom wordt geaccepteerd, maar op basis van het feit dat de beide geboorteverhalen zich op grond van die hypothese het best laten verklaren.
Misschien ben je iets te streng: er zijn meer principes uit de tekstkritiek overgenomen door historici, zoals eliminatie, en die krijgen zo een wijder bereik. Bedenk dat de biologen de Lachmannmethode overnamen.
Het lijkt me wel zo verrijkend principes uit het ene vak toe te passen in het andere: de lectio difficilior, maar ook de parallax.
Ik heb geen principieel bezwaar tegen een wijdere toepassing van het begrip ‘de moeilijker lezing is de betere’ in andere dan tekstkritische context. Ik wijs er slechts op dat dat principe hier niet van toepassing is, omdat er geen sprake is van twee lezingen. Zowel bij Matteüs als bij Lukas is Betlehem immers de geboorteplaats van Jezus. Nazaret als geboorteplaats is geen lezing, want staat noch bij Matteüs noch bij Lukas. Nazaret als geboorteplaats van Jezus is veel plausibeler dan Betlehem, maar niet omdat het in de geboorteverhalen de moeilijkste lezing zou zijn: daar komt Nazaret als geboorteplaats helemaal niet voor.
“Nazaret als geboorteplaats van Jezus is veel plausibeler dan Betlehem, maar niet omdat het in de geboorteverhalen de moeilijkste lezing zou zijn: daar komt Nazaret als geboorteplaats helemaal niet voor.”
Bedankt voor je opmerking. In de strikte zin dat het niet om een keuze tussen twee overgeleverde tekstvarianten gaat heb je natuurlijk gelijk. Maar het gaat wel om een keuze tussen twee lezingen van de gebeurtenissen.
De in het blog geschetste interpretatie veronderstelt namelijk dat Jezus in die dagen al bekend stond als Jezus van Nazaret. Maw, de lezing waarin Nazaret de geboorteplaats is, is wel degelijk impliciet in het evangelie aanwezig: namelijk als de versie die Matteus en Lucas met hun eigen lezing bestrijden en die de toehoorders geacht worden te verwerpen. Het is voor de vroege christenen moeilijk te aanvaarden dat Jezus in het boerengat Nazaret geboren is, maar het is waarschijnlijk wel de juiste lezing.
Ik denk ook dat Nazaret gelet op de teksten in het Johannes- en Lucas Evangelie heel plausibel is:
Joh.1:46 > “Wij hebben Hem gevonden, van wie Mozes in de wet geschreven heeft en de profeten, Jezus, de zoon van Jozef, van Nazareth.” (SV)
Joh.7:41 > ” … maar er werd ook gezegd: ‘De messias komt toch niet uit Galilea?’ ” (NBV)
Luc.23:6 > “Toen Pilatus dit hoorde, vroeg hij aan Jezus of hij uit Galilea kwam, en toen hij besefte dat hij onder Herodes’ gezag viel, stuurde hij hem naar Herodes…”.
De beide ‘kerstverhalen’ dienen als midrasjiem gelezen te worden; ze geven geen historisch overzicht van de werkelijke gebeurtenissen weer.
Bedankt, Willem. De tekst die zegt dat ‘de messias toch niet uit Galilea komt’ gaat verder: ‘De Schrift zegt toch dat de messias uit het nageslacht van David komt en uit Betlehem, waar David woonde?’
Dat onderbouwt mijn punt dat ook Lukas en Matteus een betekenishorizon veronderstellen waarin twee narratieven met elkaar strijden (geboren in Nazaret of in Betlehem). En dat ze allebei de minder gênante, maar uiteindelijk minder plausibele oplossing hebben gekozen om hem in Betlehem geboren te laten worden.
Inderdaad Joris, en dat niet alleen; ook het Griekse woord ‘ethrepsan’ kan zo wel ‘(op)voeden’ als ‘zogen’ betekenen. In Luc.4:16 staat:
En in Luc.23:29 staat (in sommige handschriften):
Beide woorden zijn vervoegingen van het Griekse werkwoord ’trepho’ wat groeien, voeden, zogen of grootbrengen betekent.
Dit zijn mijn favoriete stukjes + commentaar. Dank.
De parallax is ook in de sterrenkunde een manier om afstanden (relatief dichtbij) te meten. Een parsec (3,26 lichtjaar) is dan de afstand waarop een object staat dat een jaarlijkse parallax van 1 boogseconde heeft. Net als het lichtjaar wordt de parsec al eens foutief als tijdsaanduiding beschouwd, zoals wanneer Han Solo beweert dat de Millennium Falcon de Kessel Run aflegde in minder dan 12 parsec. Er is achteraf wat uitleg aan te pas gekomen om deze misser recht te zetten, niet heel anders dan wanneer gelovigen tegenspraak in de Bijbel proberen weg te verklaren.
Grotendeels mee eens – maar ik wil er toch even op wijzen dat er mbt de parsec en het lichtjaar geen sprake is van tegenspraak, alleen van ongelukkige associaties. Het ligt voor de hand om bij …sec en …jaar aan tijd te denken. En om het nog wat vervelender te maken, dankzij de relativiteitstheorie is afstand in het Heelal ook nog eens een maat voor leeftijd …. (in het geval van verre sterrenstelsels).
Dank voor je reactie, Dirk! Ook om de bijbel goed te lezen moet je, zoals Yoda zegt, ‘unlearn what you have learned.’
Ik heb ooit N.M.A. ter Linden de principes van een geboorteverhaal in zijn gesprek met de kinderen horen toepassen, door het geboorteverhaal van Johan Cruijff samen met de kinderen te construeren. Johan werd om 15.15 geboren, in de Watergraafsmeer, langs de zijlijn van het hoofdveld.
Ik heb wel eens gelezen dat historici ook argumenten hebben om Kafarnaum als geboorteplaats van Jezus aan te nemen.
Beste meneer Lendering en meneer Verheijen,
Hoe zien jullie vers 19 in het tweede hoofdstuk van Lucas (“maar Maria bewaarde al deze woorden in haar hart en bleef erover nadenken”)? Ben ik verkeerd als het lijkt alsof Maria als bevoorrechte ooggetuige – ze was uiteindelijk de moeder van Jezus – als bron gefungeerd heeft bij de schrijver van het evangelie?
Beste Peter, mooie vraag! Het evangelie volgens Lucas is geschreven rond 80-110 na Chr. Het is dus onmogelijk dat Maria daarbij rechtstreeks als ooggetuige is geraadpleegd.
In het algemeen kun je zeggen dat de evangelieteksten die betrekking hebben op Jezus’ geboorte minder betrouwbaar zijn (lees: meer aangepast zijn aan doctrinaire doelstellingen) dan die over zijn dood.
Er zijn verschillende criteria die je kunt hanteren om te onderscheiden welke verhaalde zaken authentiek zijn en welke niet. Zijn er meerdere bronnen voor? Volgt het logisch uit de context? Is het vertelde feit zo gênant dat het wel waar moet zijn, omdat een latere christelijke auteur het nooit zou kunnen verzinnen? Jona heeft er oa hier over geschreven: https://mainzerbeobachter.com/2022/10/19/bij-de-dood-van-john-p-meier/
Dat Maria’s getuigenis mondeling is doorgegeven en indirect in het evangelie bewaard is gebleven, is uiteindelijk niet te bewijzen, maar ook niet uit te sluiten, dus er is ruimte voor je eigen oordeel (of je eigen geloof).
Twee teksten vermelden dat Bethlehem de geboorteplaats van Jezus is, en dat hij opgroeide in Nazareth.
Geen tekst vermeldt iets anders.
Toch worden er allerlei kunstgrepen uit de kast gehaald om ‘aan te tonen’ dat Nazareth de geboorteplaats zou zijn.
Als historicus hoef ik niet ‘bewezen’ te achten dat jezus in Bethlehem geboren is, maar ik heb wel beide teksten te accepteren – zolang we die niet in hun geheel afkeuren. En zolang we dat niet (kunnen) doen, worden we geacht de informatie te accepteren.
Natuurlijk, het is (voor sommigen) ‘re mooi om waar te zij’, maar dat betekent voor een neutrale historicus nog niet dat het niet waar ‘moet’ zijn. Als we hier ‘kunstgrepen voor gelovigen’ in gaan herkennen, is dat net zo kunstmatig als het omgekeerde.
Daarom: gelovig of ongelovig, de teksten geven beiden, ondanks tegenspraken op andere vlakken, een zelfde geboorteplaats, en twijfel of niet, het heeft geen plaats om een andere ‘uit te vinden’.
Dank voor je reactie, Robert. Zoals ik het vak geleerd heb hoef je als historicus geen teksten af te keuren (waarom zou je), maar accepteer je ook niks simpelweg omdat het er staat. Je vraagt je voortdurend af hoe betrouwbaar de bronnen zijn en hoeveel reden de auteurs gehad zouden kunnen hebben om de feiten aan te passen aan hun voorstellingen.
In het geboorteverhaal van Matteus, bijvoorbeeld gaan allerlei oudtestamentische voorspellingen in vervulling: een ster, een zoon van David die afkomstig is uit Betlehem en die geroepen wordt in Egypte.
Keihard bewijs hebben we op dit terrein zelden, maar die wonderbaarlijke harmonie tussen Matteus’ feiten en de oude teksten die hij voor zich had is reden om vraagtekens te zetten bij het verhaal van de geboorte in Betlehem (net als bij die ster). In dit geval hadden zowel Matteus als Lucas dringende redenen om de geboorteplaats aan te passen en zijn er uiteindelijk goede gronden om te concluderen dat dat verhaal onbetrouwbaar is.
Wat overigens helemaal geen afkeuring of verwerping inhoudt, alleen een besef dat een evangelist moeiteloos feit en fictie kon vermengen, ook omdat hij in een heel ander genre werkte dan geschiedschrijvers.
Dit is ‘spin’ van een gelovig iemand.