Gaugamela: wat er gebeurde er nu echt?

Het Astronomische Dagboek dat de slag bij Gaugamela vermeldt (British Museum, Londen)

Ik liet u gisteren achter met de vraag wat er bij Gaugamela gebeurd kon zijn. Vast staat alleen dat de Macedonische koning Alexander de Grote er zijn Perzische collega Darius III Codomannus versloeg. Het gevecht voltrok zich in een stofwolk. Daarom kunnen we moeilijk kiezen tussen de twee bronnen die we hebben. De ene bron, Arrianus, beweert dat Darius als eerste op de vlucht sloeg en zijn leger meesleepte; de andere bron, Diodoros, meent dat de Perzische vleugels desintegreerden en dat Darius als laatste het slagveld verliet. Op basis van deze bronnen kunnen we niet bepalen wat er gebeurde. Gelukkig is er meer.

Het Astronomische Dagboek

Het is waarschijnlijk gegaan zoals Diodoros zegt. Dat valt af te leiden uit een Babylonisch kleitablet in het British Museum. Voor de liefhebbers: het Astronomische Dagboek van AD -330, obv. 14-18. (“AD -330” is astronomenjargon voor 331 v.Chr. en obv. staat voor de voorkant.)

De Macedoniërs bivakkeerden tegenover de koning (Darius). Op de ochtend van de vierentwintigste van de maand ululu (1 oktober) richtte de koning van de wereld (Alexander) zijn standaard op … De legers bestreden elkaar en een zware nederlaag werd toegebracht aan de troepen van de koning. De troepen verlieten de koning (Darius) en keerden terug naar hun steden; ze vluchtten naar de landen in het oosten.

De woorden “koning van de wereld” vormen de vertaling van Alexanders titel “koning van Azië”, een begrip dat de Babylonische klerken niets zei. Het gebruik ervan bewijst dat degene die dit opschreef de officiële Macedonische lezing van de veldslag kende. Hij liet zich echter niet op de mouw liet spelden dat Darius als een lafaard was gevlucht. Duizenden overlevenden van de veldslag hadden in Babylon iets anders verteld.

Voortekens

Het was namelijk geen schande toe te geven dat men was gevlucht. Uit andere delen van dit kleitablet valt de reden van de Perzische demoralisering af te leiden: een reeks voortekens. Eén daarvan was de maansverduistering op 13 ululu ofwel 20 september. De verklaring van dat voorteken is bekend uit het oud-oosterse voortekenhandboek, dat is overgeleverd op een reeks kleitabletten uit het drie eeuwen eerder verwoeste Nineveh:

Als op de dertiende of veertiende ululu de maan wordt verduisterd, de wake voorbijgaat en het donker blijft, de omtrekken van de maan donker zijn als lapis lazuli, ze verduisterd is tot aan haar middelpunt en haar westelijke kwadrant bedekt is, de westenwind waait, de hemel donker blijft en het licht bedekt is, dan zal de zoon van de koning een reinigingsritueel ondergaan voor de troon, maar hij zal de troon niet bestijgen. Een indringer zal een inval doen met de vorsten uit het westen; acht jaar zal hij het koningschap uitoefenen … een vijandelijk leger zal hij overwinnen; er zal overvloed en rijkdom op zijn weg zijn; hij zal voortdurend zijn vijand achtervolgen, en zijn voorspoed zal geen einde kennen.

Vanzelfsprekend herkende u het 29e Ahû-tablet van Enuma Anu Enlil obv. 59-61; de vertaling is van Bert van der Spek. Samenvatting: het zag er slecht uit voor Darius. Zijn zoon zou hem niet opvolgen. Zijn vijand mocht rekenen op acht jaar voorspoed.

Wat gebeurde er nou?

Dit soort voorspellingen waren geen geheim. En ze werkten als self-fulfilling prophecy. De aankondiging moet de soldaten in Darius’ leger van elk zelfvertrouwen hebben beroofd, want ook al kenden ze de finesses der astrologie niet, het was algemeen bekend dat een maansverduistering weinig goeds voor voorspelde voor hun koning. Toen de slag bij Gaugamela eenmaal was begonnen, lieten ze hun vorst dus in de steek.

Naschrift

En er is nog een vervolg: hier.

6 gedachtes over “Gaugamela: wat er gebeurde er nu echt?

  1. Ben Spaans

    Nou heb je toch eigenlijk in het vorige stukje al de versie van Arrianus/Ptolemaios al zo verdacht gemaakt dat deze conclusie niet echt als een verrassing komt…

    Dat aanvullende Babylonische bewijs is heel interessant. Konden de Macedoniërs inmiddels ook al van die voorspelling gehoord hebben? Of tenminste zelf betekenis aan de maansverduistering hebben toegekend?

    1. PG

      Met een beetje goede informanten moeten ze de Perzische onrust over de maansverduistering hebben opgevangen, zou ik denken? Sterker nog zou zijn dat Alexander lucht had van de op til zijnde, voor hem gunstige maansverduistering (want die Babyloniërs konden zoiets wel voorspellen) en dat hij erop heeft gewacht alvorens het tot een treffen te laten komen. Eerst slag leveren en kort erna zo’n voorteken, dat zou lullig zijn geweest. Maar toegegeven, het is speculeren zonder grond.

  2. jacob krekel

    Als Darius – of zijn adviseurs – ook de betekenis van een maansverduistering kenden, waarom ging Darius dan toch de slag aan? Amor fati?
    Eigenlijk wel mooi – en voor ons nogal onbegrijpelijk. Darius weet dat hij gaat verliezen, maar kan – of/en wil – zijn lot niet ontlopen. Zou dat ontlopen nog erger zijn geweest dan de nederlaag?

    1. PG

      Je zou ook kunnen zeggen: ruk op en maak dat je elf dagen eerder slag levert, dan ben je de maansverduistering voor en is niemand gedemotiveerd. Maar daarvoor geloofde Darius blijkbaar te zeer in het voorteken. Toch moet hij die nacht van 20 september vol spanning zijn geweest of de verwachte verduistering zich echt zou voordoen…

  3. De voorspelling had dus betrekking op de 20 ste en zou pas de 24 ste uitkomen. Het was Darius niet gelukt de voorspelling voor te zijn. Maar is ook bekend wanneer een voorspelling ‘stale’ of oudbakken zou zijn, en niet meer geldig?

Reacties zijn gesloten.