Als ik vertel dat (a) iemand in een rolstoel naar het station is gegaan om de trein te halen (b) weer terug naar huis is, dan begrijpt u wat er aan de hand is. De roltrap en de lift naar het perron waren weer eens gelijktijdig defect. U bezit culturele voorkennis die het mogelijk maakt het verband tussen (a) en (b) te leggen. Iets dergelijks maken we mee in het verhaal van de Ethiopische eunuch in de Handelingen van de apostelen. (“Ethiopië” verwijst mogelijk naar het koninkrijk Meroë in Soedan, maar kan ook zoiets betekenen als Afgelegië of Verwegistan.)
- (a) De eunuch was in Jeruzalem geweest om daar God te aanbidden en
- (b) zat nu op de terugweg in zijn reiswagen. (8.27b-28a; NBV21)
Het onuitgesproken verband tussen (a) en (b) is dat een onbesneden eunuch geen toegang tot de tempelrituelen krijgen kón. Althans, zo kun je de voorschriften lezen in Leviticus. Ook Deuteronomium laat aan duidelijkheid weinig te wensen over:
Mannen bij wie de zaadballen zijn geplet of het lid is afgesneden, moet de toegang tot de gemeenschap van de HEER worden ontzegd (Deut. 23.2)
Elke jood zal hebben herkend dat een eunuch in de tempel problemen zou ondervinden. En anders was het wel duidelijk door de wat verwrongen formulering dat de eunuch naar Jeruzalem was gegaan om God te aanbidden. “Hij had in Jeruzalem God aanbeden” was makkelijker geweest.
Debat
Een dergelijk taboe was in de oude wereld niet ongebruikelijk. Discussie evenmin. De auteur van het jongste deel van het Bijbelboek Jesaja heeft andere ideeën: de vreemdeling, ja iedereen die de regels van het Verbond onderhoudt, mag offeren op het altaar in Jeruzalem (56.6-7). Iets dergelijks vinden we in Wijsheid van Salomo, een tekst uit de late eerste eeuw v.Chr. De auteur wijdt er zowaar een zaligspreking aan:
Gelukkig is de eunuch die geen zonde heeft begaan en geen kwaad heeft bedacht tegen de Heer: hij ontvangt een uitgelezen geschenk voor zijn trouw en een bijzondere plaats in de tempel van de Heer. (3.14)
Wat hier mogelijk – mogelijk! – aan de hand is, is dat de Ethiopische eunuch is afgewezen door de tempelautoriteiten. Dat waren in deze tijd meestal sadduceeën, al is dat minder zeker dan wel wordt aangenomen. Ik blogde daar al eens over en laat het nu rusten. De sadduceeën erkenden alleen de Wet van Mozes, dus de eerste vijf boeken van de Bijbel, als normatief. Wat Jesaja en Wijsheid meldden, deed er voor hen dus niet toe. De man die vergeefs vanuit Ethiopië was gekomen en rijk genoeg was om een reiswagen te bezitten, zal zich geschoffeerd hebben gevoeld.
Filippos
Dat verklaart waarom hij in de volgende regels bereid is te luisteren naar de christelijke diaken Filippos. Uiteraard gaat het gesprek over een passage uit Jesaja, een Bijbeltekst die de Ethiopische eunuch en Filippos wél beschouwen als geïnspireerd.
De passage in kwestie, het lied van de Lijdende Dienstknecht, is daarna alleen maar logisch. Waar de sadduceeën de tempelcultus centraal stelden om de Verbondsrelatie tussen de uitverkorenen en God te continueren, is de christelijke uitleg van de Lijdende Dienstknecht dat het lijden van Jezus deze relatie bestendigt. De passage over de Ethiopische hoveling lijkt twee soorten jodendom te veronderstellen:
- in het ene staat het offer in de tempel centraal en is de canon niet groter dan de eerste vijf boeken van de Bijbel
- in het andere staat de lijdende messias centraal en worden de argumenten gehaald uit andere religieuze teksten.
In de ene visie sluit de onmogelijkheid tot besnijdenis uit dat de Ethiopische eunuch ooit deel zal uitmaken van het Verbondsvolk, de andere visie biedt daarop een antwoord door middel van de doop. En daarmee eindigt het verhaal dan ook.
Tot slot nog even dit: de auteur van Handelingen schrijft nergens expliciet dat de eunuch door een sadducese gezagsdrager is afgewezen. Gegeven de gevoeligheid die men in Jeruzalem had voor vreemdelingen – zie de rel rond Paulus en Trofimos – en het feit dat deze man bovendien een eunuch was, lijkt het me echter een plausibele aanname. Feitelijk gaat dit blogje dus over de culturele aannames die in alle menselijke communicatie zijn verondersteld en die voor de Oudheid, de Oudheid zijnde de Oudheid, voorgoed verloren zijn gegaan.
[Een overzicht van deze reeks over het Nieuwe Testament is hier.]
PS
Ik ga u niet elke dag lastigvallen met mijn nieuwe boek, Oudheidkunde is een wetenschap, maar de lezingen in Antwerpen zijn hier (Robert Nouwen) en daar (ik). Een filmpje van de lezingen van Rens Bod en mij in Leiden is nog twee weken hier en van die bijeenkomst is ook een verslag. Het boek is daar te bestellen en er is een bespreking (full disclosure: ik ken de auteur).
Zelfde tijdvak
Cerro da Vila: rotte vis naast een rijke villadecember 6, 2024
De kat en haar naammaart 11, 2024
Hoe je niet over archeologie moet schrijvenmei 24, 2019
Uit één van de vele links:
“Ook sprak Lendering maar liefst een stuk of veertig wetenschappers”
Nou maar hopen op “goed voorbeeld doet goed volgen”.
Als je niet goed weet wat te schrijven kun je misschien tijd maken voor vertalingen naar het Engels? Want in dat taalgebied lopen ze minstens zo ver achter als in het Nederlandse.
Ik ben niet optimistisch over vertalingen naar het Engels. Die markt zit op slot. Dat is ook de reden waarom het Engelse taalgebied intellectueel bij het Duitse achterloopt, althans in mijn vak.
Hoe wisten de tempelautoriteiten eigenlijk dat die man een eunuch was? Wilde hij provocerend bezig zijn door dat zelf hardop te zeggen? Of werden álle bezoekers gecontroleerd op geplette ballen?
Dat is dus een van de vele vragen. Vergelijk het met de vraag hoe de autoriteiten konden vaststellen dat iemand het Romeinse burgerrecht bezat.
Ik sluit niet uit dat in een halfgeletterde samenleving eedaflegging een belangrijk middel is geweest. Zolang mensen geloven in de realiteit van de goden, is dat vermoedelijk best effectief.
Die eedaflegging zou dan weer inhouden dat er een lijstje moet hebben klaargelegen met redenen om iemand de toegang te weigeren. Weer zo’n onbeantwoorde vraag.
Ik zou het overigens niet onderschatten. Ik weet van een middeleeuws eed-ritueel. Degene die de zuiveringseed moest afleggen, kreeg een hostie in de mond en moest die doorslikken. Dat lijkt simpel. Maar stel je even voor wat er gebeurt als je eerst een preek over helse straffen moest aanhoren, dan een nachtwake moest doorbrengen in een kapel, bij dageraad nog een preek te horen kreeg en dan die hostie moest doorslikken. Als de priester het allemaal met de nodige nadruk bracht, zou je mond droog staan en lukte het doorslikken niet.
Nu zal het vaststellen van je burgerlijke status niet zo complex zijn geweest, maar wat ik wil zeggen is: eedaflegging is serieus werk.
Niet mals, dit. En dan heb ik het niet alleen over die hostie.
Maar de door jou geschetste eedafleggingsprocedure vereist ten eerste dat de slachtoffers goed weten wat de priester ze eventueel kan verwijten (zo’n preek maakt minder indruk op mensen die zichzelf volkomen braaf achten!).
Belangrijker is wellicht dat het niet bevorderlijk zou zijn geweest voor de logistiek bij de tempelpoort. Lieten ze er sowieso heel weinig gelovigen in of pikten ze er (racial profiling!) alleen de buitenlanders met hoge stemmetjes uit voor controle? Vragen, vragen, vragen…
PS heel wat anders: is er al een pastoor gesignaleerd die voldoende is gegentrificeerd om zijn hosties te vervangen door hompoucen?
Ik ben godzijdank niet op de hoogte van de finesses van castratie, maar mij lijkt het besnijdenis niet uit te sluiten, al kan ik me voorstellen dat een eunuch vindt dat het stilaan welletjes is met de genitale aanpassingen.
Verweggistan heet in Antwerpen trouwens Jaccamacca.
Het schijnt niet ongebruikelijk te zijn geweest om de penis er helemaal af te halen. Dan viel er dus niets meer te besnijden.
Wat een ingreep. Hoeveel jongens overleefden dat niet?
Hoe groot was het percentage gecastreerde mannen überhaupt in de antieke wereld?
Het verhaal is misschien wel verzonnen.
Dat kan ook.