Gisteravond mocht ik in de Antwerpse boekhandel De Groene Waterman mijn boek Oudheidkunde is een wetenschap ten doop houden. Het was leuk, want ik zag enkele oude bekenden terug en ik ontmoette enkele nieuwe mensen (die ik soms al kende van deze blog). Robert Nouwen, de auteur van Ambiorix tegen Caesar, en ik verzorgden twee lezingen over de feitenvrije wijze waarop de politiek en de erfgoedsector omgaan met de Oudheid. In België is bijvoorbeeld eerder deze maand wat ophef om uitspraken van de rechtse politicus Filip De Winter, maar we mogen ook denken aan de Antwerpse burgemeester Bart De Wever en prietpraat over Caesar bij een project als Via Belgica.

Misinformatie en misbruik van het verleden zijn onder meer mogelijk doordat wetenschappers hun inzichten niet voldoende uitleggen en onvoldoende breed zijn geschoold. Robert sprak daarover als eerste. Zijn betoog was mooi doortimmerd en plaatste het onderwerp in de bredere wetenschappelijke discussie. Die tekst leest u hier. Mijn verhaal was meer vanuit mijn praktijk als blogger en Oudheid-uitlegger. Ik plaats het hieronder en de trouwe volgers van deze blog zullen veel van wat ik vertel, al kennen.

Voorbeeld 1: de Val van het West-Romeinse Rijk

Ik wil beginnen met een vertrouwd voorbeeld: de uitspraak van de Nederlandse minister-president Mark Rutte dat het verenigd Europa, als het de vluchtelingenstromen niet zou inperken, het lot zou ondergaan van het Romeinse Rijk. Dit is onzin. Rutte, in Leiden geschoold als historicus, weet dat. Mijn punt is nu niet dat le premier serviteur de l’état welbewust onwaarheden verspreidt, al vind ik het schandalig. Ik zal eerst vertellen waarom dit niet waar is en daarna de vraag stellen waarom Rutte ermee weg komt.

Waarom is dit onwaar? Vrij simpel: het betreft de Oudheid, het tijdvak waarover we te weinig informatie hebben. Zeker, na 3000 v.Chr. hebben oudheidkundigen niet langer alleen de beschikking over archeologisch materiaal maar ook over geschreven teksten, maar dat zijn er nog eeuwenlang te weinig om te komen tot voldoende harde uitspraken. Als we wel voldoende geschreven bronnen hebben, is de Oudheid min of meer per definitie voorbij. Dan zijn de Middeleeuwen begonnen. Kortom, we hebben te maken met dataschaarste.

Als de transitie van Romeins naar Post-Romeins dan ook nogal lang duurde, is eigenlijk elk antwoord op de vraag “waardoor kwam het West-Romeinse Rijk aan zijn einde?” denkbaar. Wie religie belangrijk vindt, legt de nadruk op de doorbaak van het christendom in de vierde eeuw en redeneert dat die leidde tot een minder krijgshaftige mentaliteit. Wie een centrale staat belangrijk vindt, benadrukt de decentralisering van de vijfde eeuw. Wie natuurrampen interessant vindt, vindt zijn stof in de zesde eeuw. De islamofoob kan terecht in de zevende eeuw. De data zijn schaars, de periode lang. Je kunt voor alles argumenten vinden en hebt vaak onvoldoende informatie om een theorie volledig uit te sluiten. Het is immers oudheidkunde.

Niet dat anything goes. Ruttes theorie is echt heel, heel moeilijk te verdedigen. De archeologie toont immers dat de migranten destijds assimileerden. De eerste die het echt onderkende was de Gentse historicus Henri Pirenne. Andere theorieën – de meeste – laten zich echter moeilijker weerleggen. Ze verdienen minimaal overweging. En dan bedoel ik overweging mét aandacht voor wat we weten kunnen. Momenteel speelt de Val van het West-Romeinse Rijk vooral een rol in het maatschappelijk debat als een bij elke situatie toepasbaar schrikbeeld. Een gemeenplaats.

Mijn eigenlijke vraag – waarom komt Rutte weg met zijn welbewuste onzin? – is simpel te beantwoorden. Hij wordt niet teruggefloten omdat historici de draagkracht van hun bronnen zelden uitleggen. We beschikken over een groeiend archeologisch databestand dat een complexe interpretatie vergt en we beschikken over een vrij stabiel corpus van geschreven teksten, zodat we wel aanwijzingen hebben voor allerlei theorieën, maar we domweg de data niet hebben om te komen tot voldoende harde uitspraken. De Oudheid is een echoput: je roept je eigen ideeën erin en hoort iets terug, maar het is geen stem die tot ons spreekt met eigen, voor ons nieuwe informatie. Dit principe wordt simpelweg zelden uitgelegd.

Voorbeeld 2: Jezus

Ik ga naar een tweede voorbeeld: Jezus van Nazaret. Daarover hebben we al evenmin veel informatie en dat maakt de beroemdste jood aller tijden multi-interpretabel. De wetenschappelijke oplossing is een rigoureuze methode, waarbij wordt gewerkt met criteria die de mate van subjectiviteit zo veel mogelijk verkleinen.

• Een uitspraak die niet in het Aramees is te formuleren, is vermoedelijk niet authentiek.
• Iets dat door diverse onafhankelijke bronnen – denk aan het evangelie van Johannes plus een passage in Marcus plus een brief van Paulus – is gedocumenteerd, is plausibeler dan iets dat in één bron staat.
• Het criterium van de gêne: sommige informatie is waarschijnlijk niet verzonnen, zoals dat Jezus is gekruisigd als troonpretendent of dat vrouwen zonder chaperonne Jezus volgden.
• Et cetera

Dit onderzoek is state of the art, maar het weerhoudt politici niet om hun eigen Jezus te schetsen. De Nederlandse socialistische politicus Ronald van Raak schetst dus een rode Jezus en de conservatieve dominee Henk-Jan Prosman heeft weer zijn eigen ideeën. Je negeert gewoon een eeuw wetenschappelijk onderzoek en je schept your own personal Jesus.

Dat krijgen we er dus van als historici hun methode, in dit geval het werken met authenticiteitscriteria, niet uitleggen.

Voorbeeld 3: Zionisme

Ik geef u nog een derde voorbeeld, momenteel actueel: de zionistische claim op het land van Israël. Voor het goede begrip: de staat Israël is erkend in internationale verdragen en niemand zal het bestaansrecht van Israël ontkennen. Het probleem is dat men dit onderbouwt door de Oudheid erbij te halen. Maar daar is het verleden niet voor. Wetenschap probeert apolitiek te zijn en oudheidkundigen hebben, althans professioneel, niets te zeggen over staatsverdragen.

Het zou fijn zijn als oudheidkundigen wat vaker in de pen zouden klimmen om politici terug te fluiten die de wetenschap voor hun doelen misbruiken. Er is helemaal niets op tegen om aan het publiek uit te leggen wat wetenschap niet is en niet kan.

Voorbeeld 4: De limes

Mijn vierde en laatste voorbeeld betreft de limes, de reeks Romeinse forten langs de de Rijn. Het Nederlandse deel is op de werelderfgoedlijst geplaatst, hoewel nergens ook maar een antieke baksteen is te zien en hoewel hij nooit ergens als beschermd erfgoed heeft gegolden. De limes is voor schoolkinderen een van de vijftig vensters in de historische canon.

Dit is opmerkelijk. Toen ik zelf naar school ging, waren de Germanen nog mijn Nederlandse nationale verleden. Twee Germaanse jongens, Baldo en Olwin, gingen op berenjacht, was mijn eerste geschiedenisles. Nederlanders keken, om zo te zeggen, van noord en zuid. Nu ligt de nadruk op het Romeinse verleden en kijken we van zuid naar noord.

Ik zeg niet dat dit verkeerd is. Geschiedbeelden veranderen voortdurend en dat is ook niet erg. Maar meestal veranderen geschiedbeelden doordat nieuwe informatie beschikbaar is gekomen die vervolgens is getoetst op representativiteit. We hebben er de laatste halve eeuw in Nederland eindeloos veel Romeinse vondsten bij gekregen, en die zijn opvallender dan Germaanse “zwervende erven” of ijzerwinning op de Veluwe. Maar opvallend wil niet zeggen representatief. We passen momenteel ons geschiedbeeld dus aan zonder dat er werkelijk sprake is van de noodzakelijke excess empirical content.

Anders geformuleerd, Nederlandse overheidsdiensten met belang bij die werelderfgoedstatus hebben ons Nederlandse geschiedbeeld omgekeerd zonder dat daar voldoende rechtvaardiging voor was. Dat wil niet zeggen dat die er niet kan komen; nogmaals, ik ben er niet tegen. Maar het ontbreken van uitleg over wetenschapsleer doet zich wel merken.

Tussenconclusie

De vier voorbeelden die ik noemde, documenteren verschillende vormen van slechte uitleg.

• Rare en minder rare theorieën over de val van het Romeinse Rijk zijn mogelijk door onvoldoende uitleg van de draagkracht van de data.
• Onwetenschappelijke Jezusbeelden zijn mogelijk door slechte uitleg van de methode.
• Zionistische propaganda gedijt bij onvoldoende uitleg van wat wetenschap niet vermag.
• En we keren een historisch beeld om omdat het publiek toch nooit is uitgelegd wat excess empirical content

Verklaringen

Hoe kan dit gebeuren? Het is simpel enkele factoren te noemen waardoor het publiek niet adequaat wordt geïnformeerd. De eerste: in Nederland verwaarlozen universiteiten een van hun drie taken, het overdragen van inzichten. Dat staat gewoon in de wet, maar als ik een euro zou hebben gekregen van elke academicus die beweert dat onderzoek en onderwijs de enige taken zijn, kon ik twee weken op vakantie de Ardennen. De eerlijkheid gebiedt te zeggen dat er voornemens zijn om informatie beter te delen, maar het schiet niet echt op.

Voorlichting over archeologie komt in Nederland vaak vanuit het archeologisch bedrijfsleven, dat echter meer de aandacht vestigt op interessante vondsten dan op de eigenlijke archeologie. Het proces dus van hypothesevorming en -toetsing. Classici maken schitterende vertalingen van antieke teksten, maar dat is natuurlijk geen uitleg van de wetenschap die de classici bedrijven. Wie Moby Dick in vertaling leest, leert niets over amerikanistiek.

Een tweede factor: de universitaire opleidingen zijn te kort en te specialistisch. Studenten leren niet voldoende. Als ze later dingen moeten uitleggen aan het grote publiek, komen ze eigenlijk onvoldoende beslagen ten ijs.

Het zijn maar twee factoren. Er zijn er ongetwijfeld meer. Het resultaat is dus dat er te weinig informatie vanuit de wetenschap bij de burger komt en dat maakt het voor politici eenvoudig een eigen draai aan het verleden te geven.

Naar een oplossing

Samenvattend: de voorlichting bestaat grotendeels uit het trekken van de aandacht. Met vertalingen en uitleg over vondsten gaat dat goed. Er is zo nu en dan ook informatie over de conclusies. Dat is allemaal heel mooi. Ik zeg dat zonder ironie.

Nu we mensen echter geïnteresseerd hebben weten te maken, wordt het echter stil. Er is geen verdieping. De belangstellende die wil weten hoe wetenschappers weten wat ze weten, krijgt geen gelegenheid dat te ontdekken. In elk geval niet op de plaats waar mensen zoeken, online. Menigeen concludeert inmiddels dat er geen methode is en dat je over het verleden kunt beweren wat je wil. En dat biedt activisten – of dat nu politici zijn of religieuze fundamentalisten – dus extra mogelijkheden om het verleden te laten buikspreken.

Wil de bestudering van de Oudheid als wetenschap geloofwaardigheid behouden – of beter: herwinnen – dan zal de methodische verdieping er moeten komen. Niet omdat dit een panacee is voor alle kwalen. Mensen die sceptisch zijn over de wetenschap, zullen we er niet mee bereiken. Transparantie over de methoden maakt echter duidelijk dát er een methode is, dát een wetenschappelijke opleiding zin heeft en dát je niet zomaar iets kunt roepen.

En opnieuw: die methodische toelichting moet er zijn waar mensen zoeken, dus online. Ze moet bovendien toegankelijk zijn. Je verdrijft misinformatie, die gratis is, niet met betaalsites.

Tot zover het aanbod over de Oudheid. Er moet ook iets verbeteren de uitvoering. Momenteel is die verdeeld over een reeks clubjes: de archeologen van de limes naast die van Romeins Limburg naast die van de terpen. Uitgevers van vertalingen en uitgevers van geschiedenisboeken en uitgevers van archeologieboeken. Musea met eigen belangen. Tekstbureaus die schrijven wat de opdrachtgever horen wil. Wat ontbreekt is een gedeeld plan, dat voortkomt uit de eigenlijke informatie.

Anders gezegd: we moeten eens rond de tafel gaan zitten met alle betrokkenen, een gedeeld plan maken waarin we boodschappen en doelgroepen identificeren en media selecteren. Door uit te gaan van onze boodschap, en pas daarna van de aanbiedende partijen, krijgen we een beter verhaal. Deze zin zet ik niet zonder reden vet, want dit is de crux.

De rol van de musea

Wie kan het initiatief nemen? Ik denk dat de musea voldoende kennis van de culturen van de Oudheid hebben. De ervaringen met het helaas gesloten Archeologiemuseum in Brugge en enkele eenmalige exposities zijn voldoende om te weten dat het mogelijk is oudheidkunde als wetenschap uit te leggen. We kunnen bovendien gebruik maken van de kennis van wetenschapsmusea, zoals NEMO in Amsterdam en het onvolprezen Gents Universiteitsmuseum. Als er een deskundige directeur komt, met inhoudelijke kennis van zaken, kan een farce als het Nederlandse Nationaal Historisch Museum worden vermeden.

Tot slot: waar zou het moeten komen? Als vaste bezoeker van het Rijksmuseum van Oudheden denk ik natuurlijk aan Leiden, maar ik denk dat een zuidelijker locatie beter is. Heerlen, voorzien van de grootste antieke ruïne uit de Benelux, een archeologisch restauratieatelier en een archeologisch depot, is een optie, ook omdat het dicht bij Jülich, Aken, Valkenburg, Maastricht en Tongeren. Ik denk ook aan Brussel, omdat daar de Koninklijke Musea voor Kunst en Geschiedenis royaal bemeten zijn, alle aspecten van de Oudheid belichten en, eerlijk gezegd, wat nieuwe ideeën kunnen gebruiken.

Maar dat is later zorg. Het zou fijn zijn als de diverse oudheidkundige partijen hun verdeeldheid konden verlaten, over hun schaduw kunnen springen en – kortom – een bijdrage kunnen leveren aan uitleg van de Oudheid als onderwerp van wetenschappelijke studie. Dat lijkt mij de aangewezen weg om te verhinderen dat politici de Oudheid ook in de toekomst kunnen blijven misbruiken.

Boeken

• Robert Nouwen, Ambiorix tegen Caesar
• Jona Lendering, Oudheidkunde is een wetenschap