Ik blogde twee weken geleden over de vlucht naar Egypte na de Kindermoord in Betlehem. Het hartverscheurende verhaal over de vermoorde baby’s en peuters veronderstelt dat koning Herodes wist dat er een kind geboren zou worden dat ooit als koning zou regeren over de Joden. Volgens de evangelist Matteüs vernam Herodes dat van de oosterse wijzen, die een wonderbaarlijke ster hadden gevolgd.noot
Omdat het schokkende verhaal een bovennatuurlijk teken bevat en bovendien aan elkaar hangt van de citaten uit de oudere joodse religieuze literatuur, kun je redeneren dat het allemaal is verzonnen. Misschien is dat ook wel zo. Van de andere kant: het uitmoorden van alle baby’s en peuters uit een klein stadje was niet beneden koning Herodes, die ook zijn eigen zoon uit de weg liet ruimen. Hij was volkomen scrupuleloos. De Kindermoord mag dan niet zijn vermeld in een andere bron, de gebeurtenis past verdraaid goed bij wat we weten over de paranoïde heerser.
De voorspelde messias
En er is nog iets. We weten dat er destijds voorspellingen circuleerden over het einde der tijden, messiassen, afstammelingen van David, herstel van Israël en meer eschatologisch fraais. Eén zo’n voorspelling is te vinden in de Henochitische literatuur, een destijds – vóór de joodse Bijbel in de tweede eeuw na Chr. werd samengesteld – belangrijk joods literair genre. De auteur schrijft dat het einde der tijden zal plaatsvinden in de zeventigste generatie na Henoch. Aangezien die zelf behoorde tot de zevende menselijke generatie, wisten joodse lezers dat de beslissende wending in de wereldgeschiedenis zou plaatsvinden in de zevenenzeventigste generatie. U mag in het evangelie van Lukas het aantal namen in de geslachtslijst van Jezus nalezen om te zien hoe de auteur het rekensommetje toepaste op de door hem gebiografeerde messias.noot
Toen Herodes overleed – vermoedelijk in het najaar van 5 v.Chr., misschien in de eerste weken van 4 v.Chr. – waren er enkele opstanden. De Joodse geschiedschrijver Flavius Josephus besteedt er veel aandacht aan, omdat deze opstanden in zijn analyse het begin vormden van een traditie van opstandigheid die uiteindelijk leidde tot het einde van het dagelijks offer in de tempel, de tempelcultus en de Verbondsrelatie tussen de joden en hun God. Als die rebellen de toon niet hadden gezet, aldus Josephus, zou iedereen netjes zijn blijven luisteren naar de Joodse leiders en had iedereen deel kunnen nemen aan de Pax Romana. (Voor het goede begrip: moderne historici delen deze analyse niet omdat de Romeinse annexatie het begin vormde van zo’n veertig jaar betrekkelijke rust.)
Flavius Josephus noemt een Judas, zoon van Hizkia, die opereerde rond Sepforis. Josephus noemt ook een Simon van Peraia, die zichzelf kroonde met een diadeem. Hij noemt Athronges, die als herder nogal leek op koning David. Het gevaarlijkst was Judas de Galileeër, de grondlegger van de sicariërs. Rationeel als Josephus is, en rationeel als hij het jodendom wil presenteren aan zijn heidense lezers, houdt hij zich op de vlakte voor wat betreft de eschatologische ideeën die circuleerden. Maar ze waren er. En koning Herodes moet dat hebben geweten.
De historische kern?
Wat ik zelf denk dat er is gebeurd: Herodes wist van de smeulende onrust, kende de profetieën over de messias en wist dat zijn dood de vonk in een kruitvat zou zijn. Hij regelde zijn opvolging zó als het hem het beste leek. Hij maakte een nieuw testament. Hij ruimde een zoon uit de weg die hij incompetent achtte. En hij gaf zijn Germaanse lijfwacht, wellicht Bataven, opdracht de baby’s en peuters in de Davidsstad Betlehem uit de weg te ruimen. Matteüs hoorde ervan en betrok het op zijn eigen messias. Hij sloeg de plank niet ver mis.
Zulke preventieve moorden waren in de oude wereld niet uniek. Kort voor zijn dood liet keizer Hadrianus enkele senatoren uit de weg ruimen die de troonsbestijging van Antoninus Pius zouden hebben kunnen belemmeren. Hadrianus deed dus gewoon alvast het vuile werk van Antoninus Pius. Misschien niet sympathiek, maar zo werkte het in de oude wereld.
In het geval van koning Herodes pakte het echter verkeerd uit. Bij zijn overlijden ontplofte het kruitvat. Er waren opstanden en uiteindelijk moest de gouverneur van Syrië, Publius Quinctilius Varus (die van de slag in het Teutoburgerwoud), met de legioenen interveniëren.
[Een overzicht van deze reeks over het Nieuwe Testament is hier.]
Zelfde tijdvak
Vergeten aannames: de Drususgrachtenoktober 3, 2022
Het meisje van Vulcifebruari 12, 2022
Betekenisloos mooimaart 29, 2016
Als ik het goed begrijp, is er maar één bron voor de kindermoord. Is dat niet wat weinig voor zo’n schokkende (zelfs naar antieke normen) gebeurtenis?
De historiciteit van de kindermoord in Bethlehem baseer je dus op het feit dat (1) Herodes berucht was om z’n wreedheid, en (2) er één bron voor is. Vervolgens construeer je een situatie waarin zoiets plaatsgevonden zou hebben. Dat is wel erg mager, en methodologisch ook niet sterk. Dat Herodes berucht was om z’n wreedheid kwam Mattheüs sowieso goed uit: zo kon hij Herodes probleemloos tot de kindermoordenaar van Bethlehem maken.
En die ene bron is niet alleen erg (en daarmee: te) mager (hoe zou Flavius Josephus aan zoiets gruwelijks voorbij hebben kunnen gaan?), maar ook duidelijk getekend (ik schreef het al eerder) door Mattheüs’ insteek om Jezus te beschrijven als de nieuwe Mozes. Daarbij is een kindermoord simpelweg onontbeerlijk, en niet voor niets gebruikt Mattheüs daarvoor dus hetzelfde woord: ἀνελεῖν (aneleîn) als in het verhaal van de kindermoord door de Egyptische farao, waaraan Mozes op wonderlijke wijze weet te ontsnappen. Precies zoals Jezus volgens Mattheüs ontsnapte aan de kindermoord door Herodes dus.
De passage over de kindermoord in Bethlehem vormt binnen het verhaal het noodzakelijke scharnier tussen het verhaal over de wijzen uit het oosten die een wonderbaarlijke ster volgden, en het verhaal over de vlucht van Jozef en diens gezin naar Egypte om daarna, terug in eigen land, in Nazareth neer te strijken. Met dat laatste verhaal probeert Mattheüs duidelijk een draai te geven aan het feit dat Jezus uit Nazareth afkomstig was terwijl de Messias in Bethlehem geboren zou worden. We zitten hier tot over onze oren in de fictie, bedoeld om Oudtestamentische profetieën te laten uitkomen en daarmee te “bewijzen” dat Jezus van Nazareth de verwachte Messias was. Daarbij hebben we een historische kindermoord in Bethlehem niet nodig om te verklaren waarom Mattheüs schrijft wat hij schrijft.
Het is natuurlijk mogelijk dat Herodes op een kwade dag alle kleine kinderen in Bethlehem heeft vermoord (al blijft dan het probleem dat bijv. Flavius Josephus daar niets van lijkt te weten). Maar het verhaal bij Mattheüs vormt daarvoor geen aanwijzing.
Eens. Dat Matteüs Jezus hetzelfde avontuur laat meemaken als de jonge Mozes, dat hij het daarmee ook nog klaarspeelt om Jezus van Nazareth met een omweg geboren te laten worden in de messiaanse stad Bethlehem, zoals doctrinair gewenst was, én dat hij voor beide gelukkige overeenkomsten tussen dogma’s en feiten de enige bron is, plaatst dit verhaal in de categorie ’te mooi om waar te zijn’.
Zie het antwoord op Gert Knepper.
Ik heb me, denk ik, te snel uitgelaten over historiciteit. Maar eigenlijk bedoelde ik dat helemaal niet met dit stukje.
Een schrijver doet twee dingen tegelijk. Eén: hij zet een verhaal in elkaar, en gebruikt daarbij een reeks literaire procedés, zoals in dit geval het scheppen van parallellen met Mozes en het vervullen van profetieën. Twee: hij schept een wereld die de lezers binnen zichzelf plausibel vinden.
Dat was eigenlijk wat ik probeerde te illustreren: dat de lezers van Matteüs het niet vreemd vonden dat een koning baby’s en peuters liet doden. En ik denk dat Matteüs in dat doel slaagt. Over historiciteit had ik niet moeten beginnen, al vermoed ik dat Matteüs gebruik kan hebben gemaakt van geruchten die nu eenmaal circuleerden.
Jean-Michel Roddaz en Jean-Claude Golvin beweren in hun boek “Hérode. Le roi architecte” (2014) dat het verhaal wel eens kan kloppen. Bethlehem kan niet groot geweest zijn. Er zullen weinig kindjes vermoord zijn. Daarom zou het verhaal de grote geschiedschrijvers niet gehaal hebben.
Ik wil best aannemen dat Herodes de Grote bereid was een paar kinders om zeep te helpen als hem dat uitkwam. Maar ik vind het motief voor zo’n wandaad twijfelachtig. Toen Jezus geboren werd (en we moeten al een vroege datering aannemen) was Herodes ongeveer 60 jaar oud. Hij deed het dus niet voor zichzelf maar voor zijn kroost. We moeten dus aannemen dat hij de geruchten zó bedreigend vond voor zijn opvolger en zó incompetent dat hij het alvast zelf maar opknapte.
Tja.
De overeenkomst met het verhaal van Mozes – denk trouwens ook aan Paris van Troje en Oedipus – is mij groot genoeg om historiciteit te verwerpen. De eenvoudiger hypothese is mi dat Mattheus (of zijn bronnen) op dezelfde sensationele manier de aandacht van de lezer wilde trekken én daarbij een paar gehate heersers uit het recente verleden zwart wilde maken.
(Ik heb je antwoord aan GerK gelezen, dus ik verwacht geen reactie).
“… al vermoed ik dat Matteüs gebruik kan hebben gemaakt van geruchten die nu eenmaal circuleerden.”
Meer dan dat: Herodes stond bekend als een nietsontziende schurk, en precies daarom was het voor Mattheüs’ lezers geloofwaardig dat hij in Bethlehem een kindermoord gepleegd zou hebben. Maar een historische kindermoord in Bethlehem is ter verklaring van Mattheüs’ verhaal een overbodige hypothese. Nou ja, we zijn het aardig eens, denk ik;-).
Dit is niet het sterkste stukje van de MB.
Had ik aan het begin nog even het idee dat er een link kwam naar Bar-Kochba en diens opstand (‘de zoon van de ster’ als aanduiding voor de ‘Nasi Israël’) – Hadrianus liet potentiële rivalen uit de weg ruimen dus Herodes zou dat met alle zuigelingen in een plaats gedaan kunnen hebben om min of meer vergelijkbare redenen – 🤔
De enige manier waarop dat kindermoord-verhaal ergens op slaat is als je het Matteüs-verhaal letterlijk neemt. (Dus het als volledig echt gebeurd beschouwd.) Dat is niet meer gebruikelijk buiten fundamentalistische kringen (al blijven er gezien het genoemde boek uit 2014 auteurs die zich in bochten draaien om het ‘historisch’ (plsusibel) te krijgen, misschien ook om een zo groot mogelijk publiek te bereiken.)
Dat 2014-gedoe is een wetenschappelijke aanfluiting.
Beste mijnheer Lendering,
Kunt u hier wat meer uitleg bijgeven? Ik begrijp niet goed het verschil tussen uw visie op de mogelijke daden van de Germaanse lijfwacht van Herodes de Grote en de visie uit het boek van 2014.
Vriendelijke groeten!
Ho, stop, we hebben het niet over hetzelfde boek uit 2014. Ik neem mijn woorden terug.
Jona heeft niet gezegd dat de kindermoord historisch was; hij heeft aangegeven dat er zaken zijn die te denken kunnen geven dat er iets historisch aan ten grondslag ligt. Dat gaat dan in tegen de al sinds een eeuw heersende trend om de evangeliën als literaire composities te beschouwen. Dat tegen de stroom ingaan is zowiezo te waarderen, zeker als het gebeurt in verband met een verhaal dat de schijn tegen zich lijkt te hebben. Lijkt: Herodes was niet de enige die zijn familie vermoordde -je krijgt soms de indruk dat er onder de Romeinse dynastieên hevig op los gemoord werd. Bovendien is er ook wel wat aan te merken op het beginsel dat, als een groot deel van het verhaal bestaat uit vervullingsprofetieën, heel het verhaal geschreven moet zijn om aan te tonen de Schriften naar de pasgeborene verwijzen. Het valt moeilijk uit te sluiten dat er iets gebeurde, we weten niet precies wat, en dat de evangelist of zijn bron daarop de Schrift van toepassing achtte.
Het beste argument tegen is dat het geboorteverhaal in Lucas niet – niet – te verenigen is met het geboorteverhaal van Matteüs. Ze kunnen niet allebei waar zijn, en het beste is maar te accepteren dat het allebei verzonnen verhalen zijn. Lucas’ relaas kent ook grote problemen van zichzelf.
Als je die afbeelding uit de Codex Egberti echt bekijkt – die vrouwen aan de rechterkant, vooral die twee waarbij de kinderen blijkbaar net van de borst zijn gerukt…De gruwel…
Jose Saramago loopt over van kritieken op de evangelies, maar een van de interessantste is toch wel het verwijt dat Jozef, gewaarschuwd dat er een kindermoord zou komen, zijn eigen gezin in veiligheid bracht zonder anderen in dezelfde situatie ook maar te waarschuwen. Tja, zit ook wat in.
Ik wilde overigens antwoorden met een verschrikking uit de film The Mission uit 1983 die in mijn geheugen als gegrift in marmer staat (meende ik). Na het bloedbad in het Guaraní-dorp stapelen de Spanjaarden in de regen en modder babies op elkaar. Raakt niet meer uit je netvlies, maar het geheugen maakt er wel een zooitje van. Ik krijg het nu tenminste niet gevonden.
“Jozef, gewaarschuwd dat er een kindermoord zou komen, zijn eigen gezin in veiligheid bracht zonder anderen in dezelfde situatie ook maar te waarschuwen”
Serieus?
‘Hallo mensen, ik kom niet uit Bethlehem, maar jullie moeten nu allemaal vluchten omdat een engel mij in een droom gewaarschuwd heeft dat die ouwe gruwel van een Herodes het op mijn kind voorzien heeft. Nee, ik ben niet dronken. Ja, alleen die baby van mij, en dus bij deze maar effe een seintje dat ook jullie huis en haard moeten verlaten omdat hij anders misschien uit voorzorg al jullie kids een kopje kleiner gaat maken. He, hoezo moeten jullie die kleine Jezus nu hebben?”
Zo dus? Oh ja, die Jozef was een klojo.
Kan ik moeilijk op antwoorden want ik heb Saramago’s ‘Het evangelie volgens Jezus Christus’ niet bij de hand. Het was in ieder geval best wel een sterke passage.
De ‘discussie’ wordt gekker en gekker…
Ik dacht even aan te haken bij je opmerking over de kindermoord-scene in de kunst, maar goed, maakt niet uit.