Ten zuiden van Napels ligt de grote baai van Napels, met in het westen de Tyrrheense Zee, in oosten de Vesuvius, en in het zuiden het schiereiland van Sorrentino en het eiland Capri. Wie nog iets zuidelijker gaat, komt in Salerno en, nog even verder, in Paestum. In het Grieks heette het Poseidonia, “stad van Poseidon”: geen onlogische naam voor een havenstad. De stad lijkt rond 600 v.Chr. te zijn gesticht door Griekse kolonisten uit de omgeving van de Ionische Zee. Ze waren niet de eerste mensen, want de verering voor diverse godinnen gaat terug op inheemse culten.
Poseidonia
Het lijkt erop dat het plattegrond met langwerpige woonblokken dateert van vrij kort na de stadstichting. Zeg maar de zesde eeuw v.Chr.. Het plattegrond kent een opvallende scheiding van religieuze, bestuurlijke en residentiële delen.
De stad lag aan de monding van twee rivieren, de Sele in het noorden en de Capodifiume in het oosten en zuiden, zodat handel mogelijk was met het achterland. Dat bestond uit een halfronde, ongeveer dertig kilometer diepe vlakte, waarachter de bergen oprezen. De vlakte bood alles wat boeren maar wilden hebben, terwijl de stad rijk werd van nijverheid en handel. De welvaart vertaalde zich in enkele grote tempels: voor Athena, een terrein voor Hera en een tweede godheid, en nog wat andere tempels. Zowel in de stad als in de omgeving.
Paiston
In de bergen woonden de Lucaniërs. Er was geen scherpe grens tussen Grieken in de stad en bergbewoners: er moeten al snel Lucaniërs zijn geweest die zich permanent in Poseidonia vestigden. Dat steden als Pompeii (rond 424), Cumae (in 421), Capua (in 420) en Poseidonia (rond 410) werden overgenomen door de bergvolken, zal niet helemaal onverwacht zijn geweest.
Dat maakte de verovering niet minder ingrijpend. In Poseidonia werd het Oskisch de ambtelijke taal en archeologen hebben een breuk in de bewoning geconstateerd. Zo werd de ruim vier kilometer lange stadsmuur – ongeveer even groot als Romeins Keulen – meteen opnieuw gebouwd. Ook de exploitatie van het achterland veranderde. Nog iets: de bewoners van Paiston, zoals de stad in het Oskisch heette, begonnen hun doden anders te begraven. De graven, met spectaculaire wandschilderingen, behoren tot de hoogtepunten uit de archeologie van het oude Italië.
Paestum
De Romeinen veroverden de stad in de oorlog tegen Pyrrhos en vestigden er Romeinse burgers. Paestum was een trouwe bondgenoot in de Eerste en de Tweede Punische Oorlog, en zou later een gewone gemeente (municipium) zijn. Er waren allerlei nieuwe gebouwen, een raadhuis (curia) met een plein voor de volksvergadering (comitium), een nieuw marktplein en het onvermijdelijke amfitheater voor gladiatorengevechten. De stad was beroemd om zijn bloemenweelde.
De bloeiperiode liep echter af. In de Keizertijd verzandden de riviermondingen en waren er overstromingen. Ontbossing lijkt daarbij een rol gespeeld te hebben. De moerassen die zo ontstonden, boden ruimte aan de malariamug. In de zesde eeuw werd de stad grotendeels verlaten. Niettemin woonden er nog mensen tot in de achtste eeuw, toen de regio omstreden was tussen de Byzantijnen en Langobarden. Die waren inmiddels christelijk, maar het godinnenbloed kroop waar het niet gaan kon: de middeleeuwse christenen vereerden even verderop Maria del Granato, met de granaatappel die het attribuut was geweest van de godin Hera.
Daarna stonden de laatste woningen leeg, met her en der daartussen de ruïnes van de eeuwenoude godinnentempels. Die zijn om meer dan een reden interessant. Immers, niet alleen behoren ze bij een grote opgraving die veel toeristen trekt, maar ze waren lange tijd voor West-Europeanen de enige Griekse tempels die ze konden bezoeken. Paestum is niet alleen een opgraving die archeologisch belangrijk is, maar ook wetenschapshistorisch. Logisch dat het werelderfgoed is.
Het Rijksmuseum van Oudheden zal in 2024 een tentoonstelling wijden aan de Grieks-Oskisch-Romeins-Byzantijnse havenstad.
Zelfde tijdvak
Akousilaos en Ferekydesfebruari 7, 2025
Het theater van Marcellusapril 10, 2025
Karkinosseptember 17, 2022
De opgraving van Paestum en het bijbehorende museum vormen verplichte kost voor wie iets wil zien van het leven in Magna Graecia. De Dorische tempels uit verschillende periodes zijn relatief goed bewaard gebleven, en in het museum is een vrijwel uniek exemplaar van een van binnen beschilderde grafkist te zien, de ‘Tomba del tuffatore’ (het graf van de duiker). Dit graf, uit de 5e eeuw voor Christus (men dateert e.e.a. rond 470 v. Chr), laat een zeer speels ritueel zien van zowel een duiker (die zeer elegant van een soort duikplank de zee in springt) en scenes uit een symposion. Tijdens dat symposium (met alleen jongemannen) werd gemusiceerd, een spelletje ‘kottabos’ gespeeld en vooral ook het minnespel bedreven. De schilderingen zijn extreem goed bewaard gebleven. Een omweg(getje) meer dan waard, als je naar bijvoorbeeld naar Puglia of Sicilië reist.
Wat een leuk bericht! Ik kijk nu al uit naar de tentoonstelling.
Laat ik nu altijd gedacht hebben dat de ‘Tuffatore’ etruskisch was. Niet dus?
Ik denk dat we eerst Etruskisch moeten definiëren. Wat maakt Etruskisch anders dan andere Italische schilderkunst?
“Wat maakt Etruskisch anders dan andere Italische schilderkunst?”
Als je het zo gaat stellen.. wat maakt ‘Byzantijns’ anders dan ‘Romeins’, terwijl je ‘Grieks’ niet onderverdeelt en je wel ‘Oskisch’ noemt? 😉
Tijd? De Romeinse geschiedenis verdelen we in Koningstijd, Republiek, Keizertijd en Byzantijns. Italisch en Etruskisch zijn niet chronologisch te scheiden. Dezelfde kunstenaar kon in Tarquinia, in Rome, in Napels, in Paestum en in Messina werken.
Zoals altijd stel jij de goede vragen. Ik waag me niet aan het antwoord. Maar uit het pre-Romeinse tijdperk ken ik geen andere Italische schilderkunst dan die van de inheemse Grieken en van de Etrusken.