De mythe van Mithras

Mithras doodt de stier op een reliëf uit Aquileia (Louvre, Parijs)

Om redenen die ik nooit heb kunnen doorgronden, trekt de Romeinse god Mithras allerlei misverstanden aan. Nee, het is geen Perzische cultus. Ze gebruikt slechts wat Perzische vormen. Nee, de cultus verspreidde zich niet van het oosten naar het westen. Ze verschijnt vrij abrupt rond het jaar 100 na Chr. in alle delen van het Romeinse Rijk tegelijk. Nee, Mithras was niet vooral populair in de legerkampen, zoals De Blois en Van der Spek schrijven in Een kennismaking met de oude wereld. Van de ruim 1100 vereerders die we kennen, zijn er ongeveer 130 soldaat. Dat wil zeggen: ten opzichte van de normale verhouding van burgers en soldaten in onze inscripties zijn de laatsten juist ondervertegenwoordigd. (Alleen in Britannia komt het aantal militaire vereerders uit boven de 20%.) Nee, de tempel in Elst is weliswaar ondergronds, maar was niet gewijd aan Mithras. Heus, nee, de cultus van Mithras is nooit een echt alternatief voor het christendom geweest. Nee, de christenen namen 25 december als feestdatum niet over van de Mithras-vereerders. En ook niet het idee van een opstanding uit de dood.

Oké, die laatste bewering is een tikje te snel. Het probleem is: we kennen de mythe van Mithras niet. Wellicht is ze opgeschreven geweest, maar zo’n tekst is niet overgeleverd. Dus misschien was er wél een scène waarin de god uit de dood opstaat. Als je iets niet kunt onderzoeken, kun je niks uitsluiten. Alles is mogelijk als niets kan worden onderzocht.

De geboorte van Mithras (Santo Stefano, Rome)

Dat we geen tekst over de Mithras-mythen hebben, wil niet zeggen dat geen reconstructiepogingen zijn gedaan. Een recent voorstel, van de hand van de Spaanse onderzoeker Jaime Alvar Ezquerra en zijn Franse collega Laurent Bricault, is gebaseerd op de talloze bekende afbeeldingen. Dat zijn er veel meer dan alleen de beroemde tauroktonieën (stierendoderscènes) waarvan u helemaal boven een voorbeeld zag.

Faëton

De twee onderzoekers betogen dat de Mithras-mythe een vervolg is op de Griekse mythe van Faëton. Dat was de zoon van de zonnegod Helios, die op een kwade dag aan zijn vader vraagt of hij diens vierspan eens mag rijden. Dat gaat helemaal verkeerd en de wagen stort neer. De Grieken wisten van deze mythe niet meer te maken dan dat sindsdien de mensen uit het diepe zuiden zwart zijn. In de uitgebreide mythe is de hele aarde verschroeid.

Cautes met de fakkel, de geboorte van Mithras (omgeven door een zodiac) en Cautopates met het zwaard (Museum van Newcastle)

Jupiter grijpt in. Iemand moet alles weer in orde gaan brengen. En dat is Mithras. Jupiter laat hem uit een steen geboren worden, met in zijn handen een zwaard en een fakkel. Twee herders zijn van de miraculeuze geboorte getuige en worden Mithras’ eerste vereerders. Zij heten Cautes en Cautopates. Gedrieën gaan ze op pad en Mithras schiet een pijl af op een rots, waaruit meteen water ontspringt. De natuur begint te herleven.

Het pijlschot (Archeologisch Museum, Frankfurt)

De stier

Maar dat is nog niet voldoende. De levenskracht van de natuur is nog niet volledig hersteld. En levenskracht zit, volgens de oude Grieken en Romeinen, vooral in stieren. En laat er nu net zo’n dier zijn dat de wereldbrand heeft overleefd in een bijzondere stal.

Mithras steekt die met zijn fakkel in brand, waarna hij de stier in een soort rodeo weet uit te putten. Als het dier bezwijkt, draagt Mithras het weg naar een grot.

Mithras draagt de stier weg (Louvre, Parijs)

Een raaf vertelt hem daar dat hij de stier moet doden. Dit is, zoals bekend, de centrale scène uit de mythe: eindeloos vaak uitgebeeld en tevens astrologisch te duiden. Maar in de mythe gaat het niet om astrologie maar om het bloed, de levenskracht. Uit de staart ontspringt een korenaar; een hond, een slang en een schorpioen herwinnen hun krachten als ze drinken van het bloed.

Mithras en de zon

Wonderlijk genoeg is de zonnegod er niet blij mee dat de door zijn stommiteit veroorzaakte problemen zijn hersteld. Het komt zelfs tot een gevecht met Mithras, die vanzelfsprekend wint. De zonnegod, die zijn nederlaag erkent, geeft zijn kroon aan de overwinnaar, maar die vindt deze zelfvernedering nergens voor nodig en geeft de kroon terug. De twee goden besluiten de wereld samen te besturen.

Mithras geeft de kroon aan de zonnegod terug (Archeologisch Museum, Frankfurt)

Tot zover de mythe. Die is dus gebaseerd op afbeeldingen. Sommige daarvan zullen Alvar Ezquerra en Bricault vast correct hebben uitgelegd. Dat twee goden de wereld besturen, past ook goed bij het antieke beeld dat er een zeer verheven, transcendente oppergod is die het bestuur van de wereld overlaat aan een tweede god. Maar het blijft, hoe je het wendt of keert, een interpretatie van beeldmateriaal, en ik weet dat er ook wel kritiek is geweest op deze uitleg. Niettemin: er zat een blogje in. Bij dezen.

[Een overzicht van de blogjes over het handboek oude geschiedenis is hier.]

PS

Zoals u weet wordt er elke vier maanden ergens op deze planeet een oudheidkundig instituut opgeheven. Niet dat onderzoekers zich daarom bekreunen. Classici steken althans geen vinger uit voor archeologen, archeologen zullen nooit iets doen voor classici. Je mag de vraag stellen of wij iets moeten doen als de wetenschappers de wetenschap de moeite van het verdedigen niet waard vinden.

Maar toch. Hier is weer eens een petitie. Dit keer betreft het archeologische opleidingen in Leipzig.

Voor het archeologisch museum van Ename hoeft u geen handtekening te zetten. Daarvoor is het al te laat.