Zoals u wellicht weet ben ik bezig met een reeks over Julius Caesar en de Tweede Burgeroorlog. Inmiddels zitten we ergens in Tunesië in het jaar 46 v.Chr. Binnenkort keert Caesar terug naar Italië, bereidt daar allerlei hervormingen voor en reist dan af naar Spanje om het op te nemen tegen de zonen van Pompeius. Ik heb die blogjes, die in maart 2025 online gaan, al geschreven. Misschien herinnert u zich dat ik vorig jaar augustus ik in Andalusië ben wezen kijken. Ik kan u alvast verklappen: niet de slag bij Farsalos was de beslissende strijd. De slag bij Munda was veel grootschaliger en Caesar vocht daar, naar eigen zeggen, niet voor de overwinning maar voor zijn leven.
Er is echter een probleem. Niemand weet waar Munda ligt. Na de veldslag verloor het stadje aan betekenis en het wordt vrijwel niet meer vermeld. In een opsomming van Andalusische coloniae spreekt Plinius de Oudere er al over in de verleden tijd. De beschrijving van de veldslag bevat een vermelding van een rivier en een heuvelrug, maar die zijn in Andalusië net zo gewoon als sloten in een Hollandse polder. Er is echter een inscriptienoot die meldt dat keizer Augustus, “zoon van de overwinnaar bij Munda”, de muren van Astigi (het huidige Écija) heeft laten repareren wegens de verdiensten van het stadje in de Spaanse Oorlog. Die inscriptie is echter als vals gebrandmerkt omdat er een geschiktere kandidaat is: Montilla, veertig kilometer ten oosten van Écija.
Oost: Montilla?
Miguel Cortés y López, de vader van de historische geografie van Spanje, opperde Montilla als eerste. Hij overtuigde daarmee Eugène Stoffel, de Franse archeoloog die Alesia opgroef. Ook Adolf Schulten, de opgraver van Numantia, stemde in met deze interpretatie, zodat deze is te zien in een in 1923 verschenen deel van de Schlachten-Atlas van Johannes Kromayer. Zie het kaartje hierboven.
De door de twee legers gevolgde route oogt logisch, al zijn de afstanden wel heel erg kort in verhouding tot de lengte van de campagne. Montilla is echter lange tijd de gangbare lokalisatie van de slag geweest. Het haalde zelfs Asterix, waar Caesar een imitatie doet van Napoleon.
West: tussen Écija en Osuna?
De Spaanse onderzoeker Manuel Angel Ferreiro López (universiteit van Cádiz) zocht Munda echter vijfentwintig kilometer ten zuidzuidwesten van Écija, in de richting van Osuna. Iets preciezer: hij opperde in de jaren tachtig een heuvel genaamd Alto de las Camorras. Hier was ooit een metalen object gevonden dat de stempel A VAR droeg, wat hij interpreteerde als Attius Varus, een van aanvoerders in het leger van Pompeius. Dat was nogal hypothetisch.
Er volgde echter een tweede aanwijzing: in 2006 werden twee slingerkogels gevonden in het gebied tussen Écija en Osuna. Ik heb er geen afbeeldingen van, maar ze zijn vergelijkbaar met het hierboven getoonde tweetal uit Osuna. Die zijn afkomstig uit leger van Pompeius, maar kunnen niet aan een gevecht worden gekoppeld. Ze bewijzen wel dat Pompeius hier is geweest.
Ook op de in 2006 gevonden kogels staat CN MAG en IMP. Het is heel aantrekkelijk de eerste te lezen als Gnaeus Magni Filius, “Gnaeus, zoon van de grote Pompeius”; de andere verwijst naar de titel van imperator die Caesars tegenstander inmiddels, zoals gezegd, had aangenomen. De nieuwe kogels zijn gevonden bij een dorpje genaamd La Lantejuela, enkele honderden meters van de Alto de las Camorras.
Dat de strijd halverwege Écija en Osuna heeft plaatsgevonden, leek dus zeker. Dat de inscriptie over de stadsmuur van Écija een vervalsing zou zijn, hoor je dan ook niet meer zeggen. Een paleohydrologische kaart om de loop van de toenmalige riviertjes te traceren zou natuurlijk handig zijn geweest als we meer precisie hadden willen bereiken, maar de zaak leek afgerond. Ik ben in augustus vorig jaar dus wezen kijken op die plek.
Of toch Montilla?
Maar nu is er dus een wetenschappelijk artikel verschenen over een slingerkogel met de naam CAES erop. Het zou pervers zijn dit anders te lezen dan als Caesar. Die kogel is gevonden… bij Montilla. En dus begint de discussie opnieuw. Vóór we echter concluderen dat het dus toch Montilla moet zijn, zou ik er nog even op willen wijzen dat het voorwerpje niet afkomstig is uit een gecontroleerde opgraving, maar op het land is gevonden door een boer.
Misschien is het te cynisch om te overwegen dat het een vervalsing is. Oppervlaktevondsten bestaan gewoon. Maar er zijn nogal wat manoeuvres en gevechten geweest, en de aanwezigheid van deze kogel in een regio waar is gevochten, bewijst wél de aanwezigheid van Caesars troepen maar bewijst niet dat deze kogel is gelost bij een specifiek gevecht. Hetzelfde geldt voor de hierboven genoemde slingerkogels: ze zullen inderdaad wel van Pompeius’ leger komen maar het is niet voldoende om te besluiten dat de slag bij Munda tussen Écija en Osuna heeft plaatsgevonden. De inscriptie uit Écija, die nu niet meer geldt als vervalsing, vormt daarvoor sterker bewijs.
Kortom: de slingerkogel uit Montilla is een leuke vondst, die ons weer eens confronteert met de grenzen van onze kennis.
Literatuur
Javier Moralejo Ordax, José Antonio Morena López e.a., “En torno al Bellum Hispaniense y las glandes inscriptae de Hispania. Un nuevo proyectil con inscripción cesariana procedente de Montilla (Córdoba)”, in: Zephyrus
91/1 (2023) 183-195.
Zelfde tijdvak
Het Romeinse Rijk van Fik Meijer (4)februari 22, 2016
Cynische grapjanuari 9, 2016
Eerste Belgen en eerste keizersaugustus 31, 2019
Leuk dat je een plaatje plaatst uit het stripverhaal dat wij zo goed kennen. Daarin wordt namelijk gezegd dat niemand weet waar Alesjia ligt terwijl we dat wel weten en er wordt gedaan alsof iedereen weet waar Munda ligt terwijl we dat niet weten.
Ik heb ze vorig jaar allemaal herlezen in het Frans. Ik heb me meer dan eens bescheurd. Als volwassene herken je allemaal grappen die je als kind niet herkent.
Dus nu moet je weer een keer naar Spanje…
Erg hè? 😉
Wat ik eigenlijk wel vreemd vind is dat ze op die kogels de afzender (dan wel het doel?) zetten. Waren ze bang dat ze bij het weer oprapen ervan in de war zouden komen? Eigen kogels eerst? Hadden ze de tijd om de inscriptie te maken niet beter kunnen besteden aan het maken van extra kogels?
Granaten in de huidige oorlogen hebben ook vaak opschriften. Misschien hoort het er bij.