De Joodse prinses Berenike maakt in het Nieuwe Testament één keer haar opwachting en dat leidt tot zegge en schrijve drie vermeldingen. Dat is niet veel, maar we vangen desondanks een glimp op van een van de meest fenomenale vrouwen uit Romeinse geschiedenis. Ze was de dochter van de Joodse koning Herodes Agrippa I (r.37-44) en de zus van koning Herodes Agrippa II (r.43-100). Hier zijn de drie vermeldingen.
Paulus
Koning Agrippa en Berenike kwamen naar Caesarea om bij Festus hun opwachting te maken. Tijdens hun verblijf, dat verscheidene dagen duurde, sprak Festus met de koning over de rechtszaak tegen Paulus.noot
Die rechtszaak was al oud. Paulus was voorgeleid bij de vorige gouverneur, Felix, die de zaak had aangehouden en overgedragen aan zijn opvolger. Ik blogde er al eens over. Festus wilde de kwestie nu oplossen met de hoogste Joodse gezagdragers.
De volgende dag verschenen Agrippa en Berenike in vol ornaat. Samen met de legeraanvoerders en de voornaamste inwoners van de stad betraden ze de ontvangstzaal, waarna Paulus op bevel van Festus werd voorgeleid.noot
We lezen hoe Festus uitlegt dat hij niet weet wat hij met de zaak aan moet en we lezen Paulus’ verdedigingsrede. Daarna stond koning Agrippa op,
evenals de procurator en Berenike en de anderen die de zitting hadden bijgewoond. Ze trokken zich terug en overlegden met elkaar.noot
Paulus wordt hierna feitelijk vrijgesproken, maar dat is waarom ik hierover blog. Het oordeel wordt dus gevormd door een Romeinse gouverneur, een Joodse koning, wat andere aanwezigen en Berenike. Het stond een gouverneur vrij van iedereen advies te vragen, maar dat er een vrouw bij aanwezig is, illustreert dat Berenike iemand was om rekening mee te houden. En dat was niet voor niets.
Driemaal getrouwd
Als je vader koning was en als je broer koning zou worden, wachtte je een prinsessenhuwelijk. En inderdaad: Berenike, dertien jaar oud, trouwde in 41 na Chr. met het hoofd van de Joodse gemeenschap in Alexandrië, Marcus Julius Alexander (een neef van de filosoof Filon van Alexandrië).noot
Na de dood van haar echtgenoot trouwde Berenike voor de tweede keer, nu met een oom, koning Herodes van Chalkis, die heerste over de Bekaavallei. Ze lijkt een rol te hebben gespeeld bij de promotie van Tiberius Julius Alexander, de broer van haar eerste echtgenoot, tot gouverneur van Judea. Van Herodes had ze twee zonen, over wie we verder weinig weten.noot
Na Herodes’ dood in 48 droeg keizer Claudius diens koninkrijk over aan Agrippa. Berenike, koningin van Chalkis en op twintigjarige leeftijd tweemaal weduwe, verhuisde nu naar het hof van haar broer. Haar rang als koningin zal een deel van de verklaring zijn voor haar invloed.
Wat ook een rol gespeeld zal hebben, was de zichtbare genegenheid tussen haar en haar broer. Bovenstaande inscriptie uit Beiroet, EDCS-15300229, noemt de twee in één adem. (Om precies te zijn: ze noemt koningin Berenike vóór koning Agrippa.) De Babylonische Talmoed bewaart een onschuldige herinnering aan een discussie die de twee voerden over de kwaliteiten van geiten- en schaapsvlees.noot Er gingen echter ook geruchten over een incestueuze relatie; de Romeinse dichter Juvenalis verwijst ernaar.noot
Een derde huwelijk volgde – volgens de Joodse geschiedschrijver Flavius Josephus om de geruchten te bezweren.noot Haar echtgenoot was koning Polemon van Cilicië, maar dit huwelijk eindigde al snel in een echtscheiding. Omdat ze terugkeerde naar het hof van Agrippa II kregen de geruchten weer een nieuw leven. Wat de lezers van de Handelingen van die geruchten hebben gedacht, zullen we wel nooit weten, maar ze zullen hebben geweten dat de twee onafscheidelijk waren. Vandaar dat de auteur van de Handelingen bekend kan veronderstellen wie Berenike was.
Titus
In 66, zes jaar na de besprekingen over Paulus, brak de Joodse Opstand uit. Agrippa was de loyale bondgenoot van de Romeinse generaal Vespasianus. In deze tijd ontmoette Berenike Vespasianus’ zoon Titus, met wie ze een relatie begon. Hoewel de Romeinen niet onbekend waren met de situatie in het Nabije Oosten, was een lokale adviseur natuurlijk welkom: Berenikes rol zal niet zo groot zijn geweest als die van een Barsine of een Doña Marina, maar ze moet haar geliefde zo nu en dan suggesties hebben gedaan.
Na de vernietiging van de Tempel in 70 ging ze met Titus mee naar Rome. De Romein schijnt een huwelijk overwogen te hebben, maar toen hij in 79 zelf keizer werd, stuurde hij haar naar huis. Invitus invitam, schrijft Suetonius, “tegen zijn zin, tegen haar zin”.noot
Ze zal zijn teruggekeerd naar het hof van haar broer, maar haar verdere lot is onbekend, al zal ze invloed op Agrippa hebben gehouden. We zien echter ook een andere werkelijkheid: een vrouw kon alleen formidabel worden dankzij haar vader, haar broer en haar echtgenoot. Uiteindelijk was de Romeinse wereld een mannenwereld.
[Een overzicht van deze reeks over het Nieuwe Testament is hier.]
Zelfde tijdvak
Factcheck: de bibliotheek van Alexandriëfebruari 13, 2018
De vroege kerkaugustus 1, 2014
Gallio, Seneca en Melanovember 3, 2024
‘Paulus wordt hierna feitelijk vrijgesproken, maar dat is NIET waarom ik hierover blog’ , neem ik aan?
Verbeterd. Dank je wel.
In heldere nachten, waar geen stadslicht is, kan men, vooral in het voorjaar, tussen Leo en Boötes het haar van Berenike zien. Dat is in 245 vC genoemd naar haar voormoeder Berenike II. Het is het enige sterrenbeeld dat naar een persoon genoemd is. Voor die tijd beschouwden de Griekse astronomen deze sterren als de staart van de Leeuw. De naamsverandering had te maken met een oorlog van haar man, Ptolemaios III. De derde Syrische oorlog. Zij beloofde haar weelderige haar te zullen offeren aan Aphrodite, als hij won. Dat deed hij en zij bracht haar haar naar de tempel van A. De volgende ochtend was het weg. De hofastronoom, Konon had hiervoor de volgende verklaring. De goden waren zo blij met dit offer dat ze het aan de hemel vereeuwigd hebben.
Ik heb het hier aangestipt:
https://mainzerbeobachter.com/2017/01/06/hellenistische-koningsportretten/
De pluim van de staart van het zodiakale sterrenbeeld Leeuw werd pas in 1602 door Tycho Brahe in zijn sterrencatalogus vervangen door Coma Berenices.
Op de Atlas Farnese
is het dan ook niet afgebeeld.
https://www.meteo-maarssen.nl/lib_hipparchus_-01XX.html
Deze Atlas wordt op de NKV Imagokalender 2025 bij de maand oktober afgebeeld.
“Bovenstaande inscriptie uit Beiroet, EDCS-15300229, noemt de twee in één adem. (Om precies te zijn: ze noemt koningin Berenike vóór koning Agrippa.)”
Nog preciezer: de inscriptie zoals tegenwoordig leesbaar noemt haar broer Agrippa helemaal niet; er ontbreekt immers een deel van de tekst en zijn naam wordt hier slechts gereconstrueerd. Uit het gebruik van het meervoud in de volgende regel blijkt inderdaad dat Berenike samen met minstens één ander persoon de begunstigster was, maar gezien de woordvolgorde kan dit wellicht ook een zoon (of heel iemand anders) zijn geweest.
Goed punt, ja, je hebt gelijk.
“Na de vernietiging van de Tempel in 70 ging ze met Titus mee naar Rome. De Romein schijnt een huwelijk overwogen te hebben, maar toen hij in 79 zelf keizer werd, stuurde hij haar naar huis. Invitus invitam, schrijft Suetonius, “tegen zijn zin, tegen haar zin”
Een mooi treurspel van Jean Racine vertelt deze liefdesgeschiedenis. De moeite waard. Thans verkrijgbaar in veel goedkope uitgaven, soms gratis op internet, maar niet altijd voorzien van de nodige context. Voor wie niet wars is van de wat plechtige alexandrijnen van Racine.
Gomperts, de criticus-paus, had wel iets tegen Racine, maar één uitvoering van Bérénice had hem toch aangegrepen.
Zie: https://www.dbnl.org/tekst/gomp002eend01_01/gomp002eend01_01_0058.php
Goede uitgave: Bérénice: EDITION AVEC DOSSIER, Paperback Garnier-Flammarion, 7,48 €. Ook als e-book verkrijgbaar.