Ik vertelde in het vorige blogje over de door de augusti Diocletianus en Maximianus ontketende christenvervolging. Het staat vast dat ook de caesar Galerius betrokken is geweest bij deze golf van anti-christelijk geweld. Hij zou er ook een einde aan maken. Uiteraard niet als caesar, want caesares hadden geen wetgevende bevoegdheid. Het gebeurde pas later.
Galerius’ vervolging
Eerst traden Diocletianus en Maximianus op 1 mei 305 af. Het is opmerkelijk dat ze het niet deden in één ceremonie, waar ze elkaar in de gaten konden houden. Nee, in volledig wederzijds vertrouwen presenteerden ze op twee plaatsen hun opvolgers aan de troepen. Hoezeer de tijden waren veranderd blijkt wel uit het feit dat de senatoren, die eeuwenlang de belichaming van de legitimiteit waren geweest, er niet aan te pas kwamen. Het leger belichaamde voortaan de legitimiteit. Het was gescheiden van de civiele wereld en soldaten presenteerden zich ook minder en minder als burgers en meer en meer als militairen. Ook als ze niet aan de grens verbleven, droegen ze bijvoorbeeld Germaanse mantelspelden. De veronderstelde “barbarisering” van het vierde-eeuwse Romeinse leger is dus feitelijk een fata morgana.
Als we Galerius dus zien met een Germaanse mantelspeld, presenteert hij zich als soldaat. Niet meer en niet minder. Als augustus zette hij de vervolging voort, net als zijn nieuwe caesar, Maximinus Daia. Aan het einde van zijn leven, in mei 311, veranderde een doodzieke Galerius het beleid. Lactantius, de auteur van De dood van de vervolgers, beschrijft de gruwelijke kwalen die de keizer ervan hadden overtuigd dat de god van de christenen de ware god was, maar de tekst is te zeer gemodelleerd op de dood van Antiochos IV Epifanes om voor historisch betrouwbaar te kunnen doorgaan. Dat Lactantius niet Diocletianus maar Galerius vergelijkt met de spreekwoordelijke geloofsvervolger, toont bij wie hij het initiatief legde.
De vervolging van Constantius
Van de vier leden van het eerste college van tetrarchen weten we, zoals gezegd, dat Diocletianus, Maximianus en Galerius de christenen gewelddadig bedreigden. Dat ook de vierde tetrarch, Constantius I Chlorus, de christenen heeft vervolgd, wordt weersproken door Eusebios, die in zijn Leven van Constantijn opmerkt dat Constantius geen vuile handen had gemaakt. noot
Er is echter reden tot twijfel. De biografie van Constantijn is namelijk kort na diens dood in 337 gepubliceerd, op een moment waarop het niet zou hebben getuigd van tact om eraan te herinneren dat Constantius een vervolger was geweest. Eusebios kon weinig anders schrijven dan wat hij schreef.
Er zijn aanwijzingen dat Constantius de christenen wel heeft vervolgd. Om te beginnen Eusebios zelf, die in zijn eerder gepubliceerde De martelaren van Palestina opsomt in welke gewesten christenen vervolgd werden en daarbij ook Gallië vermeldt,noot waar Constantius de scepter zwaaide. Lactantius, wiens De dood van de vervolgers dateert uit 313, vermeldt dat Constantius betrokken is geweest bij de vernietiging van kerken en dat Constantijn, eenmaal keizer, de christelijke eredienst herstelde.noot
Verder is er de Romeinse soldaat Albanus, die volgens een vrij late bron, Gildas, rond 305 ter dood werd gebracht in de Britse stad Verulamium, het huidige Saint Albans.noot Dat de bron dateert uit een tijd waarin Constantijns bekering gold als belangrijke heilshistorische gebeurtenis, suggereert dat Albanus’ marteldood zó bekend was dat de auteur deze niet kon negeren, hoe graag hij misschien ook Constantius’ reputatie zuiver had gehouden. Het is dus maar de vraag of Constantius’ sympathie voor het christendom historisch is.
Eigenlijk is er gewoon onvoldoende bekend over Constantius. Dat heeft een simpele reden. Op 1 mei 305 volgde hij Maximianus op als augustus in het westen, maar vijftien maanden later was hij al dood. Op 25 juli 306 riepen de soldaten van het Zesde Legioen Victrix in York zijn zoon Constantijn uit tot keizer. Constantius regeerde domweg te kort om in onze bronnen veel sporen achter te laten. Tijdens zijn leven stond hij in de schaduw van Maximianus, na zijn dood in die van Constantijn.
Over hem later meer. Eerst zal Kees Alders het met u hebben over het laatantieke geestelijk leven: het neoplatonisme.
[Een overzicht van de blogjes over het handboek oude geschiedenis is hier.]
Zelfde tijdvak
De Kushana’saugustus 20, 2025
De tetrarchen in Venetiëoktober 31, 2012
C08 | De slag bij de Milvische Brugmaart 2, 2024
“Ook als ze niet aan de grens verbleven, droegen ze bijvoorbeeld Germaanse mantelspelden”
Ja, dat is voor mij tekort door de bocht. Zeker, de kruisboogfibula in al haar vormen en soorten komt eker vanuit Germaans gebied naar het Romeinse rijk. Zeker, je vindt ze nergens in het Mediterrane gebied (daar draagt men vooral cirkelvormige en diervormige spelden). Zeker, vooral ons land blijkt een hotspot te zijn geweest van die spelden, die vanaf de grens doordrongen in de mode.
Maar om ze daarmee als ‘Germaans’ te classificeren? Geïnspireerd zeker, maar de gladius was ooit ook ‘Spaans’, de later tunica manicata was ‘Perzisch’.
Van oorsprong. Daarna kwam het object elders in zwang.
Ook zo bij de kruisboogfibula (die je met de poot omhoog draagt, vele musea hebben dan nog steeds niet door), die aan soldaten werd uitgereikt met de rest van hun uitrusting (we weten zelfs waar), maar die ook door (hoge) ambtenaren werd gedragen. In was je gerust als ‘militarisering van het staatsapparaat’ zou mogen noemen. Inclusief de keizer, die in de mode meeging.
Maar dat maakt het geen ‘Germaanse mantelspelden’.
Het is mogelijk dat Eusebios de ‘daden’ van Constantius heeft gekenmerkt als ‘uitvoerend’, dus onder orders van zijn augustus Maximianus.
Misschien had Constantius ook credit bij zijn biografen vanwege zijn eerste vrouw – Helena de moeder van Constantijn I werd al snel tot heilige verheven. Hoewel ze volgens Eusebios pas bekeerd was door haar zoon, lijkt haar enorme religieuze activiteit op het tegendeel. Van lage komaf en geboren in een christelijk Asia Minor is het heel goed mogelijk dat Helena’s invloed op Constantijn (hij maakte haar een keizerin en gaf haar naam aan een stad) hem ook inspireerde het christendom te steunen. En mogelijk straalde dat weer af op zijn vader.