Eén van de kwesties die tot vervelens toe terugkeren, is die van de zogenaamde val van het Romeinse Rijk. Wanneer mensen daarover beginnen, gaat het eigenlijk steevast over de verdwijning van het keizerlijk gezag in westelijk Europa. Dat proces vertrok zich in de loop van de vijfde eeuw na Chr. Maar dat is natuurlijk maar het halve verhaal. In het oosten van de Romeinse wereld bleef het keizerlijk gezag bestaan. Jeroen Wijnendaele wijdde een tijdje geleden op Twitter een draadje aan de veerkracht (resilience) van het Oosten.
1. Ten eerste: er waren nooit afzonderlijke West-Romeinse en Oost-Romeinse rijken. Er was slechts één Romeins Rijk, zelfs na 395 na Chr. Wel waren er twee regeringen. Oxford-historicus Fergus Millar beschreef dit terecht als de “tweelingregimes” van het Rijk.
2. De eenheid van de twee delen blijkt uit documenten als de Notitia Dignitatum (waarin sprake is van westelijke en oostelijke “delen”), en nog meer uit het wetboek dat keizer Theodosius II opstelde en met zijn neef Valentinianus III afkondigde voor het hele Romeinse Rijk, de Codex Theodosianus. Dat gezegd hebbende, er waren verschillen.
3. Julianus en Jovianus waren de laatste keizers die zonder partner regeerden over gehele rijk. Na 364 was het gebruikelijk dat het Westen en het Oosten hun eigen keizerlijk hof en regering hadden. Tijdens de regering van Theodosius I (r.379-395) ontstonden twee werkelijk stabiele pijlers.
Constantinopel
4. Toen ook werd Constantinopel onbetwistbaar de hoofdstad van het Oosten. Dat was eerder nog niet het geval geweest. Constantius II, Julianus en Valens hadden er weinig tijd doorgebracht, omdat ze vaak onderweg waren.
5. Na zijn vredesverdrag met de Goten bracht Theodosius er echter het grootste deel van zijn regeerperiode door. Hij verliet de stad alleen voor twee burgeroorlogen in het Westen. De volgende twee eeuwen bleven alle oostelijke keizers gebonden aan hun hoofdstad. In tegenstelling tot het Westen, was er in het Oosten een stad waar alle politieke belanghebbenden samenkwamen.
6. De legerleiding, de Senaat en de burgerlijke aristocratie waren hier allemaal aanwezig. Nog belangrijker is het in de loop van de vijfde eeuw groeiende prestige van de patriarch van Constantinopel. De macht was echt in één stad gecentraliseerd, dit in tegenstelling tot het Westen.
De grenzen van het Romeinse Rijk
7. Een andere verandering ten tijde van Theodosius I is vrede met de traditionele aartsvijand Perzië. De twee staten komen overeen het koninkrijk Armenië te verdelen, wat een duurzame vrede mogelijk maakt die, met twee korte uitzonderingen, de hele vijfde eeuw zou duren.
8. Dit bracht niet alleen veiligheid voor de langste oostelijke grenssector, maar ook voor welvarende provincies als Syrië en Egypte. Die behoorden tot de rijkste gebieden in de Romeinse wereld, wat betekende dat de keizer in Constantinopel kon vertrouwen op een veel stabielere inkomsten dan de westelijke machthebbers.
Aristocraten
9. Een ander cruciaal verschil met het Westen is dat het Oosten een andere aristocratie had. De westelijke aristocratie bestond uit een kleine, aloude groep superrijke grootgrondbezitters. In de vijfde eeuw wisten zij zich succesvol te onttrekken aan alle keizerlijke pogingen hen belasting te laten betalen.
10. De Oost-Romeinse aristocraten hadden niet zo’n groot grondbezit. De senatoriële aristocratie die door Constantijn en Constantius II was gecreëerd, was in feite een dienstadel, die voor haar inkomen afhankelijk was van (en investeerde in!) het bekleden van ambten.
11. Niets illustreert dit beter dan de oorlogen tegen de Hunnen van Attila (jaren 440). Met al zijn bezittingen bleek zelfs het Oosten niet onaantastbaar te zijn. Enkele nederlagen leidden tot vernederende verdragen. Maar steeds als puntje bij paaltje kwam, kon keizer Theodosius II zijn rijkste onderdanen belasten en laten betalen wat nodig was.
12. Toen was er ook een hervorming van het opperbevel; er waren verschillende magistri militum met gelijk gezag. Wie een machtspositie wilde verwerven zoals die van de westerse militaire leiders, had heel wat rivalen.
Keizerinnen
13. Een andere vaak vergeten verklaring voor de oostelijke veerkracht was de dynastieke continuïteit die er was dankzij de keizerinnen. Toen Theodosius II zonder zoon stierf, gaven vrouwen als Pulcheria legitimiteit aan betrekkelijke buitenstaanders als Marcianus. Weduwen zoals Ariadne zouden later hetzelfde doen.
De relevante keizer
14. Dit alles brengt ons bij het meest cruciale verschil met het westen: het oostelijke keizerschap verloor nooit zijn belang als centrum van de regering.
15. Na de dood van Marcianus en Pulcheria zag het Oosten een golf van intern geweld. Keizers als Zeno en Anastasius besteedden grote delen van hun regeerperiode aan de onderdrukking van opstanden van Gotische en Isaurische bevelhebbers, maar toch zegevieren ze.
16. Onder Anastasius laaide zelfs de oorlog tussen het Romeinse Rijk en Perzië weer op. Desondanks liet hij, na twee decennia strijd, bij zijn dood een goed gevulde schatkist achter.
17. Nu we het toch over gevechten hebben… Onder Theodosius II kreeg Constantinopel zijn beroemde stadsmuren en werd de stad de sterkste vesting in de toenmalige wereld. Het zou bijna acht eeuwen duren voordat een buitenlandse vijand die kon bestormen. Dat heeft zeker geholpen.
18. Als de verdwijning van het keizerschap in het Westen het ene gezicht is van de vijfde eeuw, dan is de Oost-Romeinse veerkracht het andere gezicht. Het zijn twee kanten van dezelfde medaille. Het Oosten had zeker meer middelen en soms ook domweg geluk (zoals de Perzische vrede), maar had vooral keizers die ervoor konden zorgen dat alles naar behoren werkte. Fin.
[Een gastbijdrage van Jeroen Wijnendaele, van wiens hand onlangs een boek verscheen over Clovis: De Wereld van Clovis. De Val van Rome en de Geboorte van het Westen.]
Zelfde tijdvak
De laatste heidenenmei 1, 2016
Het ontstaan van Europafebruari 4, 2012
De kunst van de Frankennovember 20, 2016
Interessant. Bedankt!
“er waren nooit afzonderlijke West-Romeinse en Oost-Romeinse rijken.”
Dat is nogal legalistisch. Natuurlijk, in de beleving van de mensen die de desintegratie van het westelijk deel meemaakten klopt dit. Maar daar volgt nog niet uit dat er feitelijk geen afzonderlijke rijken waren.
Tot op beperkte hoogte valt dit te vergelijken met het uiteenvallen van Somalië. Somaliland is behalve in naam onafhankelijk – en afzonderlijk van de rest van (het vroegere) Somalië. In Mogadishu kunnen ze ook wel wetten afkondigen voor het hele gebied, maar in Somaliland zullen ze zich daar bar weinig van aantrekken.
Uiteraard is dit weer een voortreffelijke analyse. Verzoek: laat me (ons) weten wanneer dat boek te bestellen is.
Dit is geen goede vergelijking, omdat we nooit een situatie gekend hebben waarin wetten vanuit Constantinopel in het Westen genegeerd werden. Die Somaliland-situatie klinkt als een afvallige provincie waar de hoofdstad geen gezag meer heeft, terwijl dit juist niet het geval was in het Romeinse Rijk. De tegenstellingen daar kwamen op naam van rivaliserende keizers – als de rivaliteit voorbij was, was ook de samenwerking weer terug. Natuurlijk konden de keizers ook wetten maken voor hun gebieden, maar die werden in de regel dan ook erkend door de andere collega’s.
Die vergelijking is nogal vergezocht omdat Somalië in de verste verte niet te vergelijken is met het Romeinse Rijk, al was het alleen maar omdat het in de koloniale tijd verdeeld was tussen Brits Somaliland en Italiaans Somalië. In mijn oude atlas stond Mogadishu nog op z’n Italiaans gespeld als Mogadiscio. Voor de rest is het wel een interessant punt: zagen de Oost- en West-Romeinse keizers elkaar als collega’s of als heersers van twee verschillende landen? Het zou best eens het eerste kunnen zijn.
Misschien hebben ze nooit goed raad geweten met de situatie na 395 n. Chr.
Of heeft het nooit de tijd gekregen om echt uit te kristallisren doordat het Westelijke keizerschap de vijfde eeuw niet overleefde.