Het Forum Romanum is een wonderlijke plek: ooit het centrum van een wereldrijk, in de Late Oudheid verbouwd, daarna deels gesloopt, vervolgens gedegradeerd tot koeienweide, later veranderd in een (door Louis Couperus lyrisch beschreven) bloemenveld, in de eerste helft van de twintigste eeuw omgebouwd tot de huidige verzameling monumenten. Van sommige daarvan kun je je voorstellen hoe ze eruit zagen, van andere daarentegen totaal niet. Zoals de triomfboog van keizer Augustus.
Triomfboog één
Aan weerszijden van de tempel van de vergoddelijkte Julius Caesar stonden twee monumentale bogen, ongeveer zoals op het forum van Pompeii naast de Jupitertempel twee erebogen zijn te zien. De linkerboog op het Forum Romanum was een ereboog voor Gaius en Lucius, de kleinzoons en beoogde opvolgers van keizer Augustus. Dit monument maakte deel uit van de naar deze prinsen genoemde winkelgalerij voor de Basilica Aemilia. De andere boog, rechts als je vanaf het Forum naar de tempel van Caesar keek, was in 29 v.Chr. gewijd aan Octavianus omdat hij de zeeslag bij Aktion had gewonnen en Egypte geannexeerd.
Eigenlijk kon een Romeinse generaal geen triomftocht krijgen nadat hij in een burgeroorlog had overwonnen, maar Octavianus had het (wellicht vervalste) testament van Marcus Antonius geopend, waarin te lezen viel dat deze Romeins land wilde toewijzen aan Kleopatra VII Filopator. Daarmee zou hij hoogverraad hebben gepleegd en was hij voor de wet overgelopen naar een buitenlandse vijand, en dus was Octavianus gerechtigd een triomftocht over de Egyptenaren te houden. Wat feitelijk een burgeroorlog was, viel te presenteren als oorlog tegen het aloude Ptolemaïsche Rijk met zijn wulpse koningin en haar gedegenereerde Romeinse minnaar.
Triomfboog twee
Formeel klopte de toewijzing van een triomfboog dus wel, maar erg overtuigend was het niet. Daarom moet Augustus blij zijn geweest toen zijn adoptiefzoon Tiberius in 20 v.Chr. met enig niet serieus bedoeld wapengekletter in het oosten bereikte dat de heersers in het Parthische Rijk de veldtekens teruggaven die ze in 53 v.Chr. in de slag bij Carrhae hadden veroverd.
Omdat deze diplomatieke zege was bereikt onder Augustus’ auspiciën – dat wil zeggen: hij had de voortekens geobserveerd en had het zo verkregen religieus gezag overgedragen aan Tiberius – kon een nieuwe boog worden opgericht. De gebeurtenis werd in de keizerlijke propaganda opgeblazen tot weergaloze overwinning en daarom waren er buitenproportioneel veel afbeeldingen van in omloop. Keizerin Livia bezat bijvoorbeeld in haar villa bij Primaporta een standbeeld van haar echtgenoot met op diens harnas een voorstelling van de teruggave van de veldtekens. Het is tegenwoordig te zien in de Vaticaanse Musea.
Er resteert vrijwel niets van de triomfboog, noch van de eerste noch van de tweede versie, afgezien van een mogelijk fragment in Kopenhagen. Gelukkig bezitten we ook afbeeldingen op munten. De boog had óf drie doorgangen of één doorgang met aan weerszijden schijndeuren. Van een munt is dat verschil niet af te lezen. Bovenop stond een beeld van de keizer in een vierspan met aan weerszijden beelden van Parthen die de standaards teruggaven.
De Fasti Capitolini
De zijkanten van de triomfboog waren beschreven met namen. Dit waren de Fasti Capitolini, die nu te zien zijn in de Capitolijnse Musea. (Het is niet 101% zeker dat ze op de boog waren aangebracht; ze kunnen ook in de buurt hebben gestaan.) Het gaat om een lijst van alle magistraten van het republikeinse Rome, waardoor de indruk werd gewekt dat het republikeinse verleden vooruitwees naar de keizerlijke regering van Augustus.
De Fasti waren aangelegd door Marcus Terrentius Varro, die zijn chronologische reconstructie aantoonbaar met propagandistische bedoelingen heeft vervalst. Zo introduceerde hij in de tweede helft van de vierde eeuw v.Chr. vier jaren waarin Rome niet door consuls, maar door dictatoren zou zijn bestuurd, wat vooral diende om een precedent te scheppen voor de dictaturen van Sulla, Julius Caesar en het tweede college van Driemannen. Door deze vier extra jaren traden Romes eerste consuls aan in het jaar dat wij 509 v.Chr. noemen, wat dus vier jaar te vroeg is.
Het zegt iets over de integriteit van geschiedschrijvers als Titus Livius en Marcus Velleius Paterculus zich niet door de Varroniaanse chronologie lieten bedotten en vasthielden aan een ouder en volgens hen betrouwbaarder systeem. Ik zeg niet dat het grote intellectuele helden waren die de geschiedvorsing naar een nieuw niveau tilden, maar ze vertikten het hun vakkennis ondergeschikt te maken aan wat politiek opportuun was. Alle lof dus voor Livius en Paterculus, die op hun manier lieten merken dat ze wisten wie Augustus was: een militair potentaat, ongeïnteresseerd in waarheid.
Zelfde tijdvak
Romeinse portrettenmei 4, 2016
Het einde van de Romeinse Republiek (2)juni 13, 2019
Testimonia uit Qumranjuli 13, 2013
“ongeïnteresseerd in waarheid”
Ja, maar Augustus was toch echt meer dan alleen een militair potentaat. Anders dan andere militaire potentaten (Alexander de Grote, Julius Caesar, Napoleon) richtte hij een staatsbestel in dat het anderhalf millennium uithield. Dat kunnen er niet zoveel zeggen. Dus ik blijf hem voorlopig staatsman noemen.