[Dit is het vierde van acht blogjes over het Colosseum in Rome. Het eerste was hier.]

Ik vertelde in het vorige blogje dat een dag in het Colosseum begon met jachtpartijen, vervolgde met executies en eindigde met gladiatoren. In dat vorige blogje beschreef ik de jacht. Hadden de dieren elkaar of de jagers de dieren afgemaakt, dan waren dus de misdadigers aan de beurt. Wellicht is dit het moment om even een trigger warning af te geven, want wat nu gaat volgen, is onprettige lectuur.

De eerste executies ad bestias, door beesten, vonden volgens Valerius Maximus plaats in 146 en 168 v.Chr.:

Nadat hij het Karthaagse Rijk te gronde had gericht, wierp Publius Cornelius Scipio Aemilianus deserteurs van niet-Romeinse afkomst voor de wilde beesten tijdens spelen die hij aanbood aan het volk, en toen Lucius Aemilius Paullus koning Perseus van Macedonië had overwonnen, legde hij mensen met dezelfde afkomst en schuld voor de olifanten om te worden vertrapt.noot Valerius Maximus, Gedenkenswaardige daden en uitspraken 2.7.13-14.

Degenen die terechtgesteld zouden worden, hadden wellicht nog een laatste, eervol moment: ze begroetten de organisator met een onverschrokken uitroep. Suetonius vermeldt “Zij die sterven gaan, groeten u!”noot Sueronius, Claudius 21.13. Anders dan veelal wordt aangenomen, waren dit geen gladiatoren maar terdoodveroordeelden. En er is geen zekerheid dat deze kreet elke keer heeft weerklonken.

Mythologie

Vaak vonden terechtstellingen plaats in de vorm van geënsceneerde mythologische taferelen. Met een oxymoron zouden we het tableaux vivants kunnen noemen. Veel sagen en mythen vertellen hoe een sterveling die de goddelijke orde heeft verstoord, door een god wordt bestraft met een in de regel nogal akelig levenseinde. Door deze verhalen opnieuw op te voeren, zo meenden de Romeinen, werd de kosmische orde behouden of hersteld. De dichter Martialis beschrijft hoe iemand de rol speelt van Orfeus, die, volgens de sagen, met zijn liederen de natuur kon betoveren:

Wat voor voorstelling Orfeus ook mag hebben gegeven,
u, Caesar, toonde het aan ons in uw theater.
Rotsen dansten en een wondermooi woud kwam tot leven,
wilde en tamme dieren liepen bij het water,
vogels kwamen luisteren naar de prachtige muziek.
Een sprookjeslandschap heeft u aan ons tentoongesteld,
al doodde een wrede beer de zanger en plein public.
Alleen dát was anders dan ons altijd was verteld.noot Martialis, De schouwspelen 24.

(Er is weinig fantasie nodig om de vogels te identificeren als gieren.) De Griekse sagen boden voldoende inspiratie voor een gevarieerd programma. De ter dood veroordeelde werd als Ixion aan een vurig rad gebonden, als Prometheus door roofvogels aangevallen, als Dirkè door een wilde stier voortgesleurd, als Aktaion door honden verscheurd, sloeg als Ikaros te pletter, of werd onder dreiging met een langgerekter dood gedwongen zichzelf als Attis te castreren. Beklagenswaardig was ook het lot van de vrouw die de rol op zich moest nemen van de Kretenzische koningin die verliefd was op een stier:

Geloof dat Pasifaë door een stier is verkracht,
met eigen ogen zagen we de sage.
Want dat verhaal mag dan lang geleden zijn bedacht,
de keizer toont het ons in onze dagen.noot Martialis, De schouwspelen 6.

Mensenoffers

Het waren wrede executiemethoden en er zullen ongetwijfeld mensen op de tribune hebben gezeten die zich aan de doodstrijd der ter dood veroordeelden verlustigden. Toch is het te gemakkelijk de executies af te doen als enkel sadistisch. Sommige misdrijven golden als doorbreking van de door de goden gewilde orde, die alleen kon worden hersteld door de verstoorders te laten sterven in een mythologische voorstelling en ten overstaan van een volgens de maatschappelijke hiërarchie geordend publiek. De grens tussen executie en mensenoffer is daardoor eigenlijk niet te trekken.

In 177 stond keizer Marcus Aurelius de gouverneur van een van de Gallische provincies toe misdadigers om te brengen op de wijze waarop daar drie eeuwen eerder zogeheten trinqui aan de goden waren geofferd: ze moesten vechten tegen wilde dieren. Zesentwintig jaar later werden enkele heiligschenners in Karthago in de rituele gewaden gehesen die hoorden bij de cultus van de goden Tanit en Baäl-Hammon.noot Perpetua en Felicitas 18. Er bestaan onschuldiger vormen van antiquarisme.

Disciplinering

Een andere nuance is dat we te maken hebben met een voorindustriële samenleving, waarin de overheid slechts weinig bestuursinstrumenten ter beschikking stonden. In de onderontwikkelde Romeinse economie was het onmogelijk een ambtenarenapparaat op te zetten dat toezicht hield op de naleving van wet- en regelgeving. De doodstraf was onder zulke omstandigheden een van de middelen waarmee de overheid kon tonen dat ze bestond en dat mensen er goed aan deden zich te houden aan de wet. Het lijden van een enkeling garandeerde gehoorzaamheid en daarmee het behoud van de gemeenschap. Althans, dat was de theorie.

En dus werden gruwelijke methodes bedacht om mensen een langgerekt en pijnlijk levenseinde te bezorgen. De volgende passage gaat over een terechtstelling die in 177 plaatsvond in Lyon.

Maturus en Sanctus doorliepen in het amfitheater weer de hele scala martelingen, alsof zij daarvóór nog niets geleden hadden. … Opnieuw moesten zij de daar gebruikelijke zweepslagen verduren, de beten van de wilde dieren, die hen door de arena sleurden en alles wat het razende publiek van alle kanten, luid schreeuwend, eiste. Voor alles de ijzeren stoel. Terwijl hun lichamen geroosterd werden, omwalmde hen de lucht van het eigen brandend vlees.noot De martelaren van Lyon 38; vert. G.J.D. Aalders.

Maturus en Sanctus waren christenen, mensen die volgens de tweede-eeuwse opvattingen de doodstraf dubbel en dwars verdienden omdat ze, door niet te offeren, de goddelijke toorn afriepen over de gemeenschap. Er is niet één martelaarschap bekend waarvan kan worden gezegd dat het heeft plaatsgevonden in het Colosseum, maar de naargeestige beschrijving hierboven is ook op andere executies van toepassing.

Nadat in de pauze de kadavers van het ochtendprogramma waren geruimd, clowns hadden opgetreden en het publiek een hapje had gegeten, was het tijd voor het spektakel waarvoor iedereen was gekomen: de gladiatoren, over wie morgen meer.