Voilà: de derde aflevering van de reeks over de Europese canon. Nu we de Late Oudheid en de verantwoording hebben gehad, kunnen we beginnen met de Volle Middeleeuwen.
Democratisch bestuur
Periode: vanaf ca. 1000
Alternatieven: Althing, Magna Carta, Staten-Generaal, Defensor Pacis.
Het principe was simpel, daar in de landen langs de Noordzee: wie water deert, die water keert. Dat gaf iedereen een verantwoordelijkheid in de landverdediging en dus een stem. Nu was dat wat bewerkelijk en daarom kwamen er waterschappen en hoogheemraadschappen. Het was het begin van de representatieve democratie. Later namen de bewoners van de Lage Landen hun rechten mee naar het oosten, toen ze voorbij de Elbe nieuwe gronden ontgonnen.
Ik zou hier ook de IJslandse Althing, de Engelse Magna Carta, de eerste Staten-Generaal en de Defensor Pacis hebben kunnen noemen, maar de verspreiding van het rechtenpakket van de Lage Landen richting Oost-Europa geeft de doorslag. Het zou niet lang bestaan, zoals we nog zullen zien.
Investituurstrijd
Periode: 1075-1122
Vanouds stelden de wereldlijke heersers bisschoppen aan, die ook wereldlijke taken uitvoerden en aanzienlijke macht bezaten. Het was niet vreemd dat de kerkelijke verplichtingen er weleens bij inschoten en er was kritiek. In de loop van de elfde eeuw zwol die steeds verder aan, tot uiteindelijk paus Gregorius VII in 1075 de verhoudingen op scherp zette en koning Hendrik IV van Duitsland excommuniceerde nadat die een bisschop had aangewezen voor Milaan. De Duitse rijksgroten eisten dat de koning die excommunicatie ongedaan maakte, wat hij deed door een boetetocht te maken naar de paus, om vervolgens een nieuwe paus aan te wijzen die hem tot keizer kroonde.
Gregorius VII stierf niet veel later, maar zou blijken de morele winnaar te zijn geweest. Pas in 1122 kwam het conflict ten einde met het Concordaat van Worms. Het was een compromis, waarbij de keizer aanzienlijk aan macht inboette. De diepere betekenis is dat de scheiding van kerk en staat uitkristalliseerde.
Kruistochten
Periode: 1095-1291
Alternatieven: Toledo, Palermo
Door ronduit onverstandig optreden in de nasleep de slag bij Manzikert, waarin de Turken een Byzantijns leger versloegen, verloor het Byzantijnse Rijk grote delen van Anatolië. Niets leek de Turken tegen te kunnen houden en ten einde raad vroeg de keizer de paus om soldaten uit West-Europa. En die kwamen, in grotere aantallen dan de Byzantijnen hadden verwacht. Maar ze heroverden grote gebieden en stootten vervolgens door naar Jeruzalem (1099). Tot zover de Eerste Kruistocht.
Er zouden nog acht expedities volgen, met afnemend Europees succes, maar met belangrijke gevolgen. Allerlei Arabische verworvenheden werden nu bekend in Europa: wetenschappelijke teksten, suikerriet, spinazie, gaas, de windmolen. Andere plekken van culturele interactie waren Toledo en Palermo.
De Renaissance van de Twaalfde Eeuw
Periode: de twaalfde eeuw
Alternatieven: Universiteit / Arabische vertalingen
De contacten met de Arabische wereld hadden ingrijpende gevolgen in Europa. In Palermo en Toledo werden allerlei Arabische teksten in het Latijn vertaald, later volgden ook Griekse teksten, waarbij Willem van Moerbeke een belangrijke rol zou spelen. De madrasa, een islamitisch schooltype dat herkenbaar was aan het feit dat de geleerden zich organiseerden als gilde, werd in Europa geïntroduceerd als universiteit. De argumentatiemethoden werden eveneens overgenomen: de tekst Sic et Non, waarin de Franse geleerde Pierre Abélard tegengestelde meningen harmoniseerde, is gebaseerd op islamitische modellen.
Het is heus niet zo dat Europa in deze tijd een culturele provincie van Arabië was, maar er was een open klimaat van ontleningen. Architecten begonnen in deze tijd te kijken naar Romeinse voorbeelden. Europa beleefde, met een woord van de Amerikaans historicus Charles Haskins, “de Renaissance van de Twaalfde Eeuw”.
Romeins Recht
Periode: 1231 (Constituties van Melfi; maar er zijn andere jaartallen mogelijk)
De Investituurstrijd, het hierboven genoemde conflict tussen paus en keizer, had het gezag van de laatste aangetast, maar deze antwoordde met de invoering van wat bekendstaat als het Romeins Recht. Dat is een ongelukkige naam. Het aloude recht van het Romeinse Rijk was in 437 verzameld in één enorme codex, de Codex Theodosianus, die in de loop van de vijfde en zesde eeuw op verschillende plekken in West-Europa was bewerkt en aangepast. Latere westerse koningen zouden erop voortbouwen; in het Byzantijnse Rijk werd de Codex Theodosianus vervangen door de ambitieuzere Codex Justinianus.
Na de Investituurstrijd probeerden de Duitse keizers deze Byzantijnse verzameling, die de bevoegdheden van de paus negeerde en allerlei rechten toekende aan de vorst, opnieuw rechtskracht te geven. Het gaat hierbij om een selectie, toegesneden op de middeleeuwse samenleving en niet zelden volgens ideeën, ontleend aan de Arabische wereld. Echt “Romeins” kun je het laatmiddeleeuwse recht niet noemen. Het is echter wel de basis van een pan-Europese juridische manier van denken.
De Europese canon…
… verantwoord ik hier en gaat daar verder. U blijft op de hoogte van deze reeks (en van alle blogjes) via het WhatsAppkanaal.
| 1-5 | 6-10 | 11-15 | 16-20 | 21-25 |
| 26-30 | 31-35 | 36-40 | 41-45 | 46-50 |
Zelfde tijdvak
Byzantium, een onbegrepen wereldrijkapril 15, 2019
Geliefd boek: A History of the Crusadesjanuari 31, 2021
Een tekst over Troje? (vervolg)oktober 15, 2017
oprichting van de (eerste) lekenuniversiteiten in Italie als onderdeel / tegenwicht van de Arabisch-Europese bestuiving
Ik blijf het een wonderlijke redenering vinden. De kruisvaarders kwamen op verzoek van Alexios Komnenos naar het Oost Romeinse Rijk, naar Constantinopel met z’n bibliotheken en het Pandidakterion Magnaura, de “eerste universiteit van Europa”, maar leerden de beschaving van de Arabieren. Ik denk toch dat de invloed van Constantinopel bewust dan wel onbewust kleiner wordt gemaakt dan dat ze werkelijk was.
Ja, daar is best iets voor te zeggen. Daarom noem ik Willem van Moerbeeke. Na de Vierde Kruistocht en na de Val van Constantinopel, die nog aan bod zullen komen, kwam er nog meer materiaal naar West-Europa.
Ja, maar Alexios was inmiddels zo geschrokken van de “enthousiaste” reakties vanuit het Westen, dat hij de kruisvaarders als de bliksem doorstuurde naar Anatolië. Die zijn dus nauwelijks in Constantinopel geweest, dus daar ging waarschijnlijk niet zo veel invloed van uit. In hun strijd tegen de Arabieren vochten de Kruisvaarders in gebieden die nog niet zo heel lang daarvoor nog Oost-Romeins waren, dus daar kan wel degelijk wat invloed vanuit zijn gegaan, maar ik denk niet vanuit Constantinopel zelf.
Eens. Anna Komnene beschrijft de kruisvaarders als een ongeregeld zoodje, dat haar vader beslist niet in Konstantinopel wilde binnenlaten en doorzond. De reactie van de kruisvaarders was uiteraard dat zij geen boodschap meer aan Alexios hadden en alles wat ze veroverden voor zichzelf hielden.
Kort daarvoor (1054) was het Oosters schisma geweest, dat we misschien nog bij het Latijnse keizerrijk zullen tegenkomen, en dat ook al niet bevorderlijk was voor de verhouding tussen de Katholieke kruivaarders en de orthodoxe Byzantijnen.
Ik zou de kruistochten vervangen door het algemenere “De contacten met de Byzantijnse en Arabische wereld”. Want blijkbaar gaat het je (en ik stem in) om kennisoverdracht, niet om oorlogvoering.
De Renaissance van de Twaalfde Eeuw zou je kunnen vervangen door de Scholastiek. Die heeft dankzij Erasmus een slechte naam gekregen (en Lof der Zotheid is inderdaad grappig), maar dat is voor de twaalfde en dertiende eeuw bepaald onterecht. Al zou ik niet meteen weten hoe dit aan architectuur te koppelen.
Het Romeins Recht is een vervolg op de Investituurstrijd, dus die twee kunnen samengenomen worden. Ipv. zou ik graag de opleving van de handel willen zien of iets vergelijkbaars. Het bevalt me niet zo dat middeleeuwse economie er tot dusver bekaaid af komt. Maar misschien ben ik voorbarig.