Overmorgen zijn de Europese verkiezingen en met het oog daarop blog ik deze week over de Europese canon. Vandaag vijf onderwerpen vol geweld, met ergens op de achtergrond de doorbraak van het modernisme. De Eerste Wereldoorlog werd gewonnen door de partijen die het meeste innoveerden, en vernieuwing werd het toverwoord van de twintigste eeuw.
De instorting van het Europese systeem
Periode: 1911-1922
Alternatieven: Eerste Wereldoorlog, Vrede van Versailles
Tussen de Europese mogendheden waren altijd fricties en spanningen, maar zolang er koloniën te verdelen waren, was er een bliksemafleider. Toen het verkeerd begon te gaan, was dat dan ook op het laatste stukje wereld dat nog niet was verdeeld: op de Balkan. Het Ottomaanse Rijk was verzwakt, Italië viel het aan in Libië (1911) en in het jaar erop vielen ook Servië, Montenegro, Griekenland en Bulgarije aan. Dat was de Eerste Balkanoorlog. Die duurde bijna acht maanden; de Ottomanen verloren vrijwel al hun Europese bezittingen. De vrede duurde één maand. Toen brak de Tweede Balkanoorlog uit, waarin Servië, Montenegro, Griekenland en het Ottomaanse Rijk zich keerden tegen Bulgarije.
In de zomer van 1914 volgde de Derde Balkanoorlog die, zoals bekend, niet gelokaliseerd bleef tot de Balkan en al snel bekendstond als de Grote Oorlog – en later als Eerste Wereldoorlog. Alle mogendheden raakten betrokken en pas in november 1918 tekende men een wapenstilstand. In de tussentijd was in Rusland de revolutie uitgebroken, die overging in een burgeroorlog, terwijl rond de Egeïsche Zee Griekenland en de Turkse Republiek nog vochten tot 1922.
Fascisme
Periode: 1922-1945
Alternatief: Nationaalsocialisme
Italië had in de Eerste Wereldoorlog grote verliezen gelezen en voelde zich slecht beloond. Werkgevers vreesden een communistische revolutie en bendes van oud-strijders zochten de confrontatie met alles wat links leek. Benito Mussolini werd de belichaming van zowel de onvrede als de nagestreefde orde, en stichtte in 1922 een fascistische staat: extreem nationalistisch, antiparlementair, antiliberaal, corporatistisch, militaristisch en autoritair.
De Duitse tweelingbroer, het nationaalsocialisme, was minder corporatistisch, meer anticlericaal en kende een halvegare rassenleer. Met het communisme van de Sovjet-Unie, dat al even autoritair, antiliberaal, anticlericaal en militaristisch was, had de twintigste eeuw drie mensonterende ideologieën, die samen het grootste bloedbad aanrichtten dat Europa ooit heeft gezien: de Tweede Wereldoorlog.
Molotov-Ribbentrop-pact
Periode: 1939
De nationaalsocialistische leider Adolf Hitler had van de Eerste Wereldoorlog geleerd dat Duitsland geen oorlog kon voeren tegen én Rusland in het oosten én Frankrijk met Groot-Brittannië in het westen. In 1939 verrasten hij en Joseph Stalin, vriend en vijand met een niet-aanvalsverdrag, getekend door de ministers van Buitenlandse Zaken Joachim von Ribbentrop en Vjatsjeslav Molotov, met geheime protocollen over de verdeling van invloedssferen. Nadat ze Polen en de Baltische staten hadden verdeeld, konden de Duitsers zich richten op het westen.
De Tweede Wereldoorlog was voor Hitler eigenlijk de verkeerde oorlog. Hij wilde Lebensraum in het oosten. Nadat zijn legers in 1940 Frankrijk onder de voet hadden gelopen en de Britten hadden verjaagd van het continent, viel hij in 1941 alsnog de Sovjet-Unie aan. Operatie Barbarossa, zoals deze aanval heette, liep echter vast, en in de daarop volgende vier jaar dreven de Sovjettroepen de Duitsers terug. Hun opmars stokte pas toen Berlijn was ingenomen.
Wannseeconferentie
Periode: 1942
Alternatieven: Auschwitz, Holocaust, antisemitisme
Terwijl de Duitse legers zich reorganiseerden om na de winter van 1941/1942 de oorlog tegen de Sovjets te hernieuwen, vond op 20 januari 1942 in een villa aan de Wannsee bij Berlijn een korte bespreking plaats. Voorzitter Reinhard Heydrich overtuigde de veertien andere aanwezigen ervan dat dit het moment was om het zogenaamde vraagstuk van de joodse aanwezigheid in Duitsland en de bezette gebieden, met name Polen, voorgoed op te lossen. Er waren al experimenten gedaan met het gifgas Zyklon-B, de bouwplannen voor de gaskamers in Auschwitz waren al goedgekeurd door Heinrich Himmler, en de aanwezigen liet zich overtuigen dat de joden moesten worden vergast. De operatie zou vallen onder de verantwoordelijkheid van de SS.
Ik hoef u niet te vertellen dat in de volgende vier jaar zes miljoen joden om het leven zijn gebracht. Ook homoseksuelen, Jehova’s Getuigen, Roma en Sinti waren de slachtoffers van de blinde nazi-haat.
Dekolonisatie
Periode: Vanaf 1943
Het nationaalsocialistische Duitsland, het fascistische Italië en hun bondgenoten waren te sterk voor alleen Frankrijk en Groot-Brittannië. De democratische landen van Europa konden de Tweede Wereldoorlog alleen winnen met steun van de Verenigde Staten en doordat Duitsland was vastgelopen in de Sovjet-Unie. Die twee mogendheden, de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie, hadden echter niets op met het Europese imperialisme. De ontmanteling daarvan was onvermijdelijk.
Dat was niet de enige reden waarom de Europese landen hun koloniale rijken verloren. Charles de Gaulle lijkt al vroeg te hebben begrepen dat hij alleen steun uit de Franse koloniën kon krijgen door ze de onafhankelijkheid toe te zeggen. Syrië en Libanon kregen de toezegging in 1943. De Britten dekoloniseerden Transjordanië in 1946. Indonesië werd in 1945 onafhankelijk van Nederland. Een voor een werden de koloniën zelfstandig, soms na dramatische oorlogen, zoals in India/Pakistan, Indochina en Algerije. Er zijn momenteel nog zeventien gebieden die “non-self-governing” zijn, zoals een kolonie tegenwoordig heet.
De Europese canon …
… wordt morgen afgerond. Er is een verantwoording en ik hoop dat u overmorgen gaat stemmen!
| 1-5 | 6-10 | 11-15 | 16-20 | 21-25 |
| 26-30 | 31-35 | 36-40 | 41-45 | 46-50 |
Zelfde tijdvak
De schat van Eberswaldejanuari 7, 2023
Kahlil Gibran, De profeetdecember 26, 2012
Alan’s Wardecember 9, 2011
Even ook namens mijn Indonesische connecties: ik zou het niet zo laten staan dat Indonesië in 1948 pas onafhankelijk werd. Ten eerste was de officiele datum dat Nederland Indonesië erkende “vroeger” altijd 1949. Dat is ook de datum dat de nieuwe rechtsvorm van de Verenigde Staten van Indonesië officieel internationaal werd opgericht en in de VN erkend. Maar ten tweede: de onafhankelijkheid werd in 1945 uitgeroepen, waarna een fikse oorlog volgde, met vele schendingen van de mensenrechten van beide zijden en zeker niet in het minst door Nederland, al helemaal niet in kwantiteit van slachtoffers. Uiteindelijk dwongen de VN onder aansporing van de VS Nederland in 1948 de oorlog te staken en in 1949 de onafhankelijkheid te erkennen, maar in Indonesië bleef onafhankelijkheidsdag nog altijd 17 augustus 1945. Het is een nationale feestdag en het geldt als een koloniale belediging een andere datum voor de geboorte van de republiek te suggereren, ook al – of liever gezegd vooral omdat – Nederland zelf er tot 2005 (!) over deed om dit schoorvoetend officieus toe te geven en tot 2023 om het officieel te verklaren. Maar … nu is het ook officieel, en dan zou ik ook die datum aanhouden in de canon 😉
https://nos.nl/artikel/2478878-nederland-erkent-17-augustus-1945-als-onafhankelijkheidsdag-indonesie
Ik zou persoonlijk zonder aarzeling voor het jaar 1945 kiezen.
Kees Alders heeft een goed punt. Ik zou zonder aarzeling voor 1945
Je hebt helemaal gelijk! Ik heb het verbeterd.
Laten we de zaken een keer anders bekijken, keihard, Indonesië werd niet op 17 augustus 1945 onafhankelijk. Er werd Soekarno een verklaring afgedwongen, ook nog met dubieuze steun van Japanse militairen. Soekarno lijkt fe verklaring aanvankijk nog als basis voor verdere onderhandelingen te hebven gezien maar er ontwikkelde zich een revolutionaire situatie. Internationaal was er geen enkele directe erkenning, zeker niet door de grootmachten die er toe deden. Van Nederland werd internationaal verwacht dat het na de capitulatie van Japan het bestuur over de archipel weer zou opnemen, wel met de verwachting dat Nederland een tijdens de oorlog afgegeven verklaring over een nieuwe verhouding met de overzeese gebieden zou nakomen (en wellicht nog meer, maar daarvoor waren onderhandelingen). De aanvankelijke Britse rol is ‘gecompliceerd’, maar de Britten droegen in 1946 het gezag aan Nederland over, waar dat mogelijk was. Onderhandelingen tussen Nederland en de nationalisten moesten verdere ontwikkelingen geven. We weten dat dit bepaald niet ideaal uitpakte,
We kunnen een houding van schaamte innemen die er eigenlijk zegt dat Nederland nooit in de archipel had moeten rommelen en daarom op 17 augustus 1945 meteen de biezen had moeten pakken. Maar werken dingen echt zo? Was dat op 17 augustus 1945 niet echt nog teveel gevraagd van Nederland?
(Ik heb mijn pink gebroken, zit in het gips voor een paar weken, ik ben heel chagrijnig).
De facto inderdaad sinds 1830. Willem I was de enige die dit niet erkende ondanks dat alle grote mogendheden dit al lang hadden erkend. Tijdens de conferentie van Londen werd hij gewongen dit te accepteren. Ondertussen heeft hij gedurende al die jaren een zeer kostbaar staande leger aan de grenzen met België Nederland aan de rand van het faillissement gebracht.
Als het criterium voor ‘de jure’ de wil van Willem I was, dan klopt 1839 inderdaad, maar op de conferentie van Wenen was het niet de bedoeling dat de Noordelijke Nederlanden het eigendomsrecht hadden over het zuidelijk deel van de ‘bufferstaat’. Eigenlijk was er, zoals te voorzien was, van meet af aan sprake van een ‘failed state’.
Zoals je ook aangeeft, Ben, kwam België er nog bekaaider vanaf door het verlies van het huidige Groot Hertogdom Luxemburg en het huidige Limburg. 😉
P.S. Ik hoop dat je pink gauw geneest. Kan heel pijnlijk zijn. Ik ben ervaringsdeskundige: ik brak ook mijn kleine teen omdat ik er een fles wijn op vallen. Een paar weken moest ik met ruimzittende wandelschoenen mijn praktijk doen. Gelukkig compenseerde de wijn, een voortreffelijke Rioja, mijn chagrijn!)
Bedankt voor de morele steun, Roger.
Verder terug in de tijd en mede daardoor heel wat minder gevoelig: werd België in 1830, 1831 of 1839 onafhankelijk?
https://www.standaard.be/cnt/dmf20240419_95558020
UIteraard 1830. De enige van uw noorderburen die het daar ooit mee oneens was was een zekere koning die een te grote broek aan had getrokken.
Blijkbaar ben ik “weer iemand”, maar ik heb vandaag geen zin om een account te maken.
De Jure 1839. (De huidige grenzen zijn toen ook vastgelegd. België leverde nog behoorlijk in ook – het huidige Groothertogdom Luxemburg, het huidige Nederlands Limburg).
De Facto 1830.
Uiteraard. De Jure werd Nederland onafhankelijk in 1648.
” Een voor een werden de koloniën zelfstandig, soms na dramatische oorlogen, zoals in India/Pakistan…”. Er is veel waar we de Britten de schuld van kunnen geven, idiote inhoudsmaten, belabberde keuken, de Ierse hongersnood, maar niet de oorlog die uitbrak door de partitie van India en West-, en Oost Pakistan. Die oorlog was het gevolg van het onafhankelijk verklaren van India, iets dat al in WO2 door de Britten was besloten. De wrijvingen tussen moslims en hindoes waren de directe oorzaak van de wens van o.a. Muhammad Ali Jinnah om een thuisland voor de moslims te realiseren. Hij meende dat moslims in het India na de onafhankelijkheid, de onderliggende partij zouden worden. Gezien het schandalig en mensonterende bestuur door de sultans van Delhi en Moghul heersers zoals Aurangzeb, voordat de Britten het er voor het zeggen kregen, zouden de hindoes op hun beurt een bedreiging voor de moslims kunnen zijn. Deze partitie met etnische zuiveringen in de Pakistaanse gebieden en in India, waren de oorzaak van miljoenen doden en een aantal oorlogen betreffende territoriale aanspraken over en weer. Het huidige democratische India laat zien dat die angst, zij het met mitsen en maren, grotendeels ongegrond was. India is nu, op basis van absolute aantallen,na Indonesië, het tweede moslimland ter wereld.
“De instorting van het Europese systeem”
is beter. Want de Grieks-Turkse ellende was er een gevolg van; minder bekend is dat de VSA tot ongeveer 1922 een flinke economische terugslag had. Dat is van belang, omdat de economie van dat land verstrengeld raakte met de Europese.
Fascisme omvat meer dan nationaalsocialisme. Relatief milde varianten van het fascisme hielden het nog tot de jaren 1970 vol.
“De Tweede Wereldoorlog was voor Hitler eigenlijk de verkeerde oorlog”
Daarom geef ik de voorkeur aan het München akkoord van 1938. UIteraard is het wijsheid achteraf, maar nu is duidelijk dat dit het begin van het einde was van de Europese dominantie (behalve dan de SU). Bovendien is over München veel meer discussie mogelijk (Hadden Daladier en Chamberlain de SU moeten uitnodigen? Hadden ze een alternatief?). Het MR-pact is relatief simpel – beide partijen verwachtten oorlog met elkaar en probeerden hun uitgangspositie te verbeteren. Het Duitse gedoe met de tweefrontenoorlog komt bij de Instorting al aan de orde.
Uiteraard ga ik stemmen.
Ik ook, ik wou alleen dat ik wist waarop. En dat een paar dagen van tevoren! Het leeft echt totaal niet, die Europese verkiezingen.
Zoals de Wannsee conferentie hier wordt weergeven – dit is een te ingewikkelde kwestie, historiografisch barst het van de ‘nuanceringen’ (in de zin van de conferentie wordt te vaak verkeerd begrepen, is niet hét centrale moment in de Jodenvernietiging en nog veel meer nuances, problematiseringen etc.) al blijft het een heel boze gebeurtenis.
En op de conferentie is het woord
‘vergassing’ niet gevallen. Het ging om wegvoering naar het ‘oosten’ voor ‘arbeid’ waarin de vernietiging impliciet maar niet expliciet boven de conferentie hing. En ook was er geen sprake van ‘overtuiging’ – Heydrich gaf aan dat het hele proces door dd SS gestuurd ging worden.
En dit is ook geen dekkende beschrijving.
Ik zou het Molotov-Ribbentrop-pact weglaten. Het was van zeer korte duur in een oorlog die volgens sommige historici van 1914 tot en met 1945 duurde.
Ik zie de je gekozen hebt voor de 3e Balkanoorlog en dat kan ook voor WO1, natuurlijk.
Het Pact was volgens mij van minder invloed dan de Frans-Pruisische oorlog van de late 19e eeuw, die je onvermeld laat.
Ik beschouw het Molotov-Ribbentrop-pact juist als cruciaal. Het markeert het begin van de Sovjet-overheersing over Midden-Europa, die heeft geduurd tot 1989.