Ondanks zijn indrukwekkende loopbaan als Romeins bestuurder, vond Arrianus tijd om allerlei boeken te schrijven, die hij over het algemeen modelleerde op publicaties van de Atheense auteur Xenofon (ca.430-ca.354). Hieronder is een catalogus die de filosofische, topografische, historische en militaire belangstelling van Arrianus documenteert. Zijn voornaamste werk is een geschiedenis van Alexander de Grote, waarover hieronder meer.

Catalogus

Arrianus schreef

• acht boeken over leven en leer van Epiktetos, waarvan er vier boeken resteren;
• twaalf (verloren) boeken met de gesprekken van Epiktetos;
• een populair Handboek over Epiktetos’ filosofie, ook bekend als Encheiridion;
• een Meteorologie, een boek over hemelverschijnselen (een handvol fragmenten zijn over);
• acht boeken over de Geschiedenis van Bithynië tot de Romeinse annexatie (een uittreksel is over);
• zeventien boeken Geschiedenis van de Parthische Oorlogen, culminerend in tien boeken over de oorlog van keizer Trajanus in 115-117 (een uittreksel is over);
• een Beschrijving van de Zwarte Zee in vijfentwintig boeken;
• de gedeeltelijk bewaarde Slagorde tegen de Alanen, een militair handboek over tactiek tegen nomaden;
• een verloren werk over de Alanen;
• een grotendeels verloren boek over tactiek, ter gelegenheid van het twintigjarig regeringsjubileum van Hadrianus (137);
• drie verloren biografieën van Dion van Syracuse, Timoleon van Korinthe en een Bithynische bandiet genaamd Tilliboros;
• een boek over de jacht;
• zeven bewaarde boeken over Alexander de Grote, de Anabasis;
• een boek over India en de thuisreis van Alexanders admiraal Nearchos;
• tien boeken Gebeurtenissen na Alexander, alleen bekend in samenvatting.

Deze geschriften leverden Arrianus de bijnaam “Tweede Xenofon” op, al noemde hij zichzelf met de bescheidenheid die zo kenmerkend is voor klassieke auteurs “de Alexander onder de schrijvers”. Als geschiedschrijver was zijn doel om zijn lezers de waarheid te presenteren. Daarin is hij professioneler, wetenschappelijker dan veel andere antieke geschiedschrijvers.

De geschiedenis van Alexander

Arrianus’ Anabasis (“de opmars”) is onze belangrijkste bron voor de regering van Alexander de Grote. Dat is vooral door de selectie van bronnen. Hij negeerde Kleitarchos’ vaak fantastische relaas en zocht beter materiaal. In zijn proloog licht hij zijn methode toe.

Wanneer Ptolemaios, zoon van Lagos, en Aristoboulos, zoon van Aristoboulos, allebei hetzelfde schrijven over Alexander, zoon van Filippos, geef ik dat weer als volkomen waar. Waar zij niet overeenstemmen, kies ik wat mij het betrouwbaarst lijkt en tevens het meest vermeldenswaard is. Nog anderen hebben weer andere dingen geschreven over Alexander; ja, je kunt wel zeggen dat er over niemand meer of met groter verschil van mening is geschreven. Maar Ptolemaios en Aristoboulos schenen mij het betrouwbaarst in hun berichtgeving; Aristoboulos omdat hij de tocht met Alexander heeft meegemaakt, Ptolemaios omdat hij bovendien zelf koning was en het daarom voor hem schandelijker zou zijn te liegen dan voor een ander. Beiden schreven ze toen Alexander al dood was, zodat er geen noodzaak bestond om wat dan ook anders voor te stellen dan het zich had toegedragen en ze daar ook niets bij te winnen hadden.noot Arrianus, Anabasis, proloog; vert. Simone Mooij.

Hoewel wij wat anders denken over het waarheidsgehalte van de beweringen van onze bestuurders, zijn moderne geleerden het erover eens dat Arrianus de juiste bronnen heeft gekozen: Ptolemaios en Aristoboulos waren ooggetuigen. Arrianus had echter meer gelezen dan deze twee boeken; een van zijn andere bronnen is Nearchos.

Een andere kwaliteit van Arrianus is dat hij weet waarover hij schrijft. Hij wist wat oorlogvoering was, had bestuurlijke ervaring en kende het hof. Bovendien had hij tijdens Trajanus’ Parthische Oorlog – als hij daaraan heeft deelgenomen – de gelegenheid gehad om Mesopotamië te bezoeken. Wellicht heeft hij zelfs plaatsen als Gaugamela en Babylon bezocht.

Net als Kleitarchos, die Alexander beschouwde als een door zijn succes gecorrumpeerde despoot, probeerde Arrianus een beoordeling van Alexander te geven, maar zijn mening is tegenovergesteld aan die van Kleitarchos. Arrianus bewondert Alexander, al is hij niet onkritisch. De compositie maakt duidelijk waar Arrianus staat: hij plaatst de drie pijnlijkste incidenten bij elkaar en veroordeelt ze, maar door ze in één keer te behandelen, kan hij vermijden al te vaak harde feiten te moeten benoemen.

Andere teksten

Arrianus schreef ook een boek over India: een bijlage bij de Anabasis. Een leuke tekst! Om te beginnen is ze grotendeels gebaseerd op de Indike van Alexanders vlootcommandant Nearchos, terwijl er ook delen zijn die zijn gebaseerd op het werk van Megasthenes, een Griekse gezant die het Maurya-hof in Patna heeft bezocht.

Arrianus schreef ook over de Gebeurtenissen na Alexander. Dit werk besloeg de jaren tot aan de conferentie in Triparadeisos, waar Alexanders generaals het rijk verdeelden. We beschikken over een uittreksel dat is gemaakt door de negende-eeuwse Byzantijnse patriarch Fotios; het breekt nogal abrupt af en dat is misschien een aanwijzing dat Arrianus zijn werk niet heeft kunnen afronden.

Tot slot: het zal niemand verbazen dat Arrianus, als Griekssprekende Romeinse bestuurder, de eerste Griekse auteur is geweest die sprak over de Romeinen in de eerste persoon meervoud. Wij Romeinen. Waar zijn tijdgenoot Ploutarchos meende dat er twee volken waren die één cultuur deelden, meende Arrianus dat ze één volk waren.

Het ziet er niet best uit voor Libanon. Als u meer wil weten over dat geteisterde land, lees dan mijn boek. Deze blog kunt u ook volgen via een Whatsapp-kanaal.

Zelfde tijdvak

Arabisch schrift
september 30, 2022

Bar Kochba, het sterrenkind (5)
januari 14, 2020

Conjecturen en kritische apparaten
oktober 9, 2017