Garibaldi (2)

Garibaldi

In mijn vorige stukje vertelde ik over Garibaldi’s carrière in Latijns Amerika en zijn onsuccesvolle verdediging van de Italiaanse republiek in Rome. Hij was een bijzondere commandant met een ongebruikelijk persoonlijk charisma. Een van de mooiste anekdotes is dat hij eens, aan boord van een schip, iemand overboord zag vallen en hem meteen achterna dook, zonder zich erom te bekommeren dat niemand hem had zien springen en het schip stil legde.

De eenwording van Italië

Hij sympathiseerde met het republikanisme maar nog meer met het Italiaanse nationalisme en in 1860 was zijn moment gekomen. Piëmont had het jaar daarvoor een grote oorlog ontketend om de noordelijke staatjes in Italië, zoals Lombardije, Parma en Toscane, te verenigen. In veel van de toenmalige hoofdsteden hangen nog inscripties waarin wordt gememoreerd hoe de bevolking destijds met duizenden stemmen voor en enkele tientallen stemmen tegen besloot zich aan te sluiten bij het Koninkrijk Italië en voortaan Victor Emanuel II erkende als vorst. Florence werd de nieuwe hoofdstad van de zo ontstane staat.

Lees verder “Garibaldi (2)” →

Garibaldi (1)

Garibaldi
Garibaldi

The Stranglers zongen het al: er zijn geen helden meer. Voor wie je ook bewondering hebt, er blijkt altijd, altijd een schaduwzijde te zijn. Ik denk niet dat degenen die aan de Amsterdamse Apollolaan een standbeeld oprichtten voor Gandhi, dat zouden hebben gedaan als ze hadden geweten dat de Mahatma meende India’s voedselproblemen te kunnen oplossen door de mensen hun eigen uitwerpselen te laten eten. Zo is er met elke held wel iets. Er is geen koe zo bont of er zit wel een vlekje aan.

Giuseppe Garibaldi

Eigenlijk blijven maar een paar helden overeind. Een daarvan is Giuseppe Garibaldi. Maar Hans Teeuwen zong het al: wie was dat ook alweer? De beste mij bekende typering kwam ik ooit tegen in de boekenbijlage van het Handelsblad: Garibaldi was een held op zoek naar een ideaal.

Lees verder “Garibaldi (1)” →

Potten en pannen

Oscar Montelius (©Stockholms Stadsmuseum)

En zo maakte voormalig staatssecretaris van Cultuur Halbe Zijlstra toch school met zijn opmerking dat hij niet wist wat hij aan moest met “musea vol opgegraven potten en pannen”. Zijn epigoon blijkt niemand minder dan de Turkse premier Recep Erdoğan, die eveneens van mening is dat potten en pannen behoorlijk in de weg kunnen liggen. Lees maar. Beide heren bedoelen, vanzelfsprekend, dat ze niet goed weten waartoe archeologisch onderzoek dient.

Voor een oudheidkundige is zoiets natuurlijk vervelend om te lezen, maar de mannen hebben wel een punt: het belang van de oudheidkundige disciplines spreekt niet vanzelf en zal af en toe moeten worden uitgelegd. De subsidie van archeologische musea is geen absoluut recht en er zijn legio situaties denkbaar waarin het oudheidkundig onderzoek moet wijken voor andere zaken.

Lees verder “Potten en pannen” →

Manuscriptenjacht

Het Catharinaklooster in de late negentiende eeuw op een schilderij van Adolf von Meckel (Museum voor Schone Kunsten, Gent)

Ik heb onlangs geblogd over het belang dat oude handschriften hebben voor oudheidkundigen: ze kunnen, door te kijken naar de schrijffouten in de manuscripten, vaststellen welke met elkaar verwant zijn, en zo een stamboom opstellen waarmee is vast te stellen hoe een verloren gegane tekst eruit moet hebben gezien. De alleroudste handschriften zijn niet per se de belangrijkste, maar ze hebben wel een voordeel. Boeken slijten immers en de inhoud moet daarom op gezette tijden worden gekopieerd, waarbij fouten kunnen worden gemaakt. Hoe kleiner het aantal keren dat de tekst is overgeschreven, hoe geringer de kans op fouten, en daarom is de ouderdom van een manuscript niet zonder belang.

Manuscripten, manuscripten

Het Nieuwe Testament, geschreven in het Grieks, is overgeleverd in talloze manuscripten. Het inlegvel in de alweer wat oudere editie die ik hier thuis heb staan (voor de insiders: een Nestle-Aland 25), noemt alleen al voor de evangeliën drieënvijftig niet-elimineerbare handschriften, dat wil zeggen manuscripten die niet van een bekend ouder handschrift zijn overgeschreven. Ze worden alle aangeduid met codes, maar één ervan heeft een speciale aanduiding: א, de Hebreeuwse letter A. Dit is de Codex Sinaiticus, die in 1859 door Konstantin von Tischendorf is ontdekt in het Katherinaklooster aan de voet van de berg Sinai.

Lees verder “Manuscriptenjacht” →

De Libanese burgeroorlogen (1)

Restant van de Libanese burgeroorlogen: Beit Beirut

Eerst was er Napoleons expeditie naar Egypte. Na zijn aftocht werd het voortaan half-onafhankelijke Egypte gemoderniseerd en het bedreigde de Ottomaanse posities in de Levant. Verder verloren de Ottomanen oorlogen tegen Oostenrijk en Rusland. Het was niet moeilijk voor de sultan om te concluderen dat zijn wereldrijk was ingehaald door de westerse mogendheden. Hij besloot tot hervormingen.

Zo werd het Europese ondernemingen makkelijker gemaakt te investeren in het Ottomaanse Rijk, en dus ook in de kuststeden van Syrië, Libanon en Palestina. Al snel verdrongen de goedkope, industrieel vervaardigde producten de kunstig gemaakte artikelen van plaatselijke ambachtslieden. Tegelijkertijd hadden de westerlingen behoefte aan goed-opgeleid personeel, en dus ontstonden op westerse leest geschoeide scholen. Amerikaanse protestanten en Franse katholieken stichtten twee universiteiten in Beiroet.

Lees verder “De Libanese burgeroorlogen (1)” →

Renan, Renan, steeds Renan (4)

Ernest Renan, de ontdekker van het oude Fenicië

[Dit is het laatste van vier stukjes over een Franse geleerde die ik werkelijk overal lijk tegen te komen. Het eerste was hier.]

Ik heb nu driemaal geblogd over de Franse geleerde Ernest Renan, die, zoals zoveel van zijn tijdgenoten, dacht vanuit een sjabloon over oostelijke, Semitisch-sprekende, nomadische, religieuze volken en westelijke, Indo-Europees-sprekende, in steden wonende, meer filosofisch ingestelde volken. De sjabloon is onhoudbaar, maar Renan was niet de enige die meende dat er een karakterverschil bestond tussen Oost en West. Nog altijd zijn er kwakhistorici die denken dat de Griekse overwinning in de Perzische Oorlogen verhinderde dat het ontluikende, verondersteld vrije westen zou zijn gesmoord door het tirannieke, verondersteld mystieke oosten.

Wat Renans ideeën in positieve zin onderscheidde van deze in feite pre-wetenschappelijke opvattingen, was dat hij de sjabloon niet voor vanzelfsprekend aannam, maar kritisch doorlichtte. Ibn Rushd behoorde, als Arabischsprekende, tot de oosterse wereld, maar was toch een filosoof die de westerse wereld had helpen vormen. Omgekeerd kon Renan van Jezus van Nazaret stellen dat deze altijd in zijn joodse (Semitische) wereld was gebleven: daar paste de sjabloon volgens hem dus wel.

Lees verder “Renan, Renan, steeds Renan (4)” →

De dadels van Hassan

Multatuli

[Voor Emile en Jolanda en Arie en Marianne en Diederik en Alexander en Sybrand en Kees en vooral voor Mark en Geert, die vanavond in Carré schijnen te praten. Het is mooi weer. Ik was blij dat ik een terrasje pakte en ga nu eens bedenken hoe ik nog wat nuttigs met mijn avond kan doen.]

Lees verder “De dadels van Hassan” →

Renan, Renan, steeds Renan (3)

Renan, ontdekker van Fenicië

[Dit is het derde van enkele stukjes over een Franse geleerde die ik werkelijk overal lijk tegen te komen. Het eerste was hier.]

Ik betoogde dat Renan werkte vanuit een soort sjabloon, waarin de Semitische volken neigden tot mystiek, geweldige poëzie schreven en het monotheïsme hadden uitgevonden, terwijl de Indo-Europees-sprekenden polytheïsten waren die zich uitdrukten via mythen en later de filosofie hadden uitgevonden. Dit was Renans vorm van een al oudere visie dat “Het Despotische Oosten” tegenover “Het Vrije Westen” zou staan.

Lees verder “Renan, Renan, steeds Renan (3)” →

Renan, Renan, steeds Renan (2)

Ernest Renan, de ontdekker van het oude Fenicië

[Dit is het tweede van enkele stukjes over een Franse geleerde die ik werkelijk overal lijk tegen te komen. Het eerste was hier.]

Steeds wordt aangenomen dat “onze” beschaving afkomstig is uit Griekenland, en ik vraag me af waarom. Ik heb er al eens eerder over geschreven. Het gaat om een heel moeilijke stelling, die je alleen kunt bewijzen door een aantal deelstellingen te bewijzen:

  1. dat wij ideeën delen met de oude Grieken;
  2. dat die ideeën uitsluitend in Griekenland zijn ontstaan;
  3. dat die ideeën continu zijn geweest van toen tot nu;
  4. dat de ideeën die we niet delen met de Grieken, minder talrijk en/of minder belangrijk zijn.

Over deze materie is veel gepubliceerd, en deze publicaties bestaan veelal uit lange reeksen voorbeelden van aspecten van de moderne cultuur die Griekse antecedenten hebben. Daarmee bewijs je de eerste deelstelling, maar niet de tweede en de derde. Door niet te zoeken naar tegenvoorbeelden en dus de vierde deelstelling te negeren, maken de auteurs van dit soort boeken zich schuldig aan de in artikelen over wetenschapsfraude vaak genoemde redenatiefout die bekendstaat als de confirmation bias.

Lees verder “Renan, Renan, steeds Renan (2)” →

Renan, Renan, steeds Renan (1)

Renan, ontdekker van Fenicië

Al sinds jaar en dag geef ik onderwijs over de “historische Jezus”, dat wil zeggen de zoektocht naar de historische waarheid over de in Jeruzalem als troonpretendent gekruisigde timmerman uit Nazaret. De reformatoren kwamen al tot de conclusie dat er verschil was tussen wat de Kerk daarover leerde en wat erover viel te lezen in de Bijbel, en ontdeden de theologie van allerlei middeleeuwse aanslibsels. In de Verlichting werd de vraag aangescherpt: hoe betrouwbaar was de Bijbel zelf? Wat wisten we eigenlijk over Jezus?

Lees verder “Renan, Renan, steeds Renan (1)” →