Ten oosten van Palmyra, voorbij de Eufraat, lag het Parthische Rijk. Anders dan het Romeinse Rijk was het geen centrale staat, maar een confederatie van stadstaten, koninkrijken en stammen. Onder de stadstaten was Charax, aan de kop van de Perzische Golf, een van Palmyra’s handelscontacten. Onder de oude koninkrijken bevond zich Persis, geregeerd door de Sassaniden, die beweerden afstammelingen te zijn van de Achaimeniden.

In 224-226 na Chr. kwam de Sassanidische vorst Ardašir I in opstand tegen de Parthische koning Artabanos IV. Met succes: de Perzen namen de macht over in het oosterse wereldrijk. De nieuwe “koning der koningen” ging verder met het aanvallen van de Romeinse steden Nisibis en Edessa, en al snel was de Eufraatvallei veranderd in een oorlogsgebied. De Romeinse keizer Severus Alexander leidde een tegenaanval – de aanleiding tot het zojuist genoemde bezoek aan Palmyra in 232 – en wist de status quo te herstellen. Althans gedeeltelijk. De handel tussen Palmyra en de Perzische Golf was nu moeilijker, dus contacten met India en China waren voortaan afhankelijk van de welwillendheid van de Sassanidische heersers.

Ardaširs zoon Shapur hervatte de oorlog en was nog succesvoller. Keizer Gordianus III kwam in 244 tijdens dit conflict om het leven en Shapur kon met enige rechtvaardiging opscheppen dat Gordianus’ opvolger Philippus de Romeinse troon aan hem had te danken. In 260 nam Shapur zelfs een Romeinse keizer, Valerianus, gevangen. Het was het politieke dieptepunt van de Crisis van de Derde Eeuw.

Odaenathus

Op dat moment was Palmyra een heel andere stad dan een halve eeuw daarvoor. Het had in 212 de rang gekregen van colonia, wat betekende dat er een vorm van collectief bestuur bestond. Na 251 – de datum is niet helemaal zeker – was er echter maar één leider, Odaenathus. Hij wordt een exarch genoemd, “leider van een buitenpost”, maar het is onbekend wat dat feitelijk betekent. In elk geval bleef Palmyra binnen de Romeinse invloedszone en in 258 bekleedde Odaenathus het consulaat. Toen de Perzen Valerianus gevangennamen, was er in Syrië dus een ervaren bestuurder die een rol kon spelen in de verdediging van het Romeinse Rijk. Valerianus’ zoon en opvolger Gallienus had andere zorgen, zoals de usurpatie van Postumus in Gallië.

Odaenathus’ eerste actie was het aanvallen van het leger van Shapur, dat terugkeerde vanuit Edessa, in de vallei van de Eufraat. De overwinning van Odaenathus was onloochenbaar en interessant genoeg namen de Sassanidische Perzen nooit wraak. In het volgende jaar, 261, wist Odaenathus in Emesa een opstand te onderdrukken. Niet zonder reden – maar wellicht contre coeur – aanvaardde keizer Gallienus de man uit Palmyra als dux Romanorum (“leider van de Romeinen”) en als corrector totius Orientis (“reorganisator van het hele Oosten”). Hij wordt ook wel rex regum genoemd, een vertaling van de Iraanse titel “koning der koningen”.

De titels zijn minder belangrijk dan dat Gallienus erkende dat zijn bondgenoot het bevel voerde over Romeinse troepen. Daarmee viel deze in 262 en 267 de Sassanidische hoofdstad in Babylonië aan, Ktesifon. Dat was iets meer succes dan Gallienus had verwacht: in 268, toen Odaenathus op weg was om een ​​groep Gotische plunderaars in Cappadocië aan te vallen, werd de Palmyreen vermoord, vermoedelijk op instigatie van Gallienus.

Zenobia en Vaballathus

De opvolger van Odaenathus was zijn zoon Vaballathus, maar omdat hij minderjarig was, trad zijn moeder Zenobia op als regentes. Het was hoogst ongebruikelijk dat een vrouw de feitelijke macht had, maar het waren dan ook hoogste ongebruikelijke tijden. Keizer Gallienus was inmiddels gestorven zonder erin te zijn geslaagd het Romeinse Rijk te herenigen. Onder Zenobia’s leiding zegden de Palmyrenen hun trouw aan Rome op. Dat was revolutionair, want het bestaan van één keizer was eigenlijk het enige denkmodel. De Blois en Van der Spek schrijven laconiek:

Odaenathus erkende nog de suzereiniteit van Gallienus, maar zijn opvolgers Vaballathus en zijn moeder Zenobia, die na de moord op Odaenathus in 268 diens positie overnamen, begonnen Palmyra tot een apart rijk uit te bouwen, tussen Rome en het Perzische Rijk.

Dit is m.i. wat al te beknopt, maar goed, Een kennismaking met de oude wereld is nu eenmaal een handboek, dat moet dienen om in het onderwijs uit te leggen dat het niet zo is.

In 269 viel het nu zelfstandige Palmyreense Rijk Anatolië binnen en de legers bereikten zelfs Ancyra, het huidige Ankara. De Palmyrenen konden zoveel succes boeken omdat de nieuwe Romeinse keizer, Claudius II, oorlog voerde tegen de noordelijke stammen die we gemakshalve Goten noemen. Een van die groepen had schepen gebouwd en maakte als piraten de Egeïsche wateren onveilig. De Romeinse generaal Probus, prefect van Egypte, was gedwongen tot een tegenaanval. Het nu garnizoenloze Egypte was de volgende prooi van de Palmyreense expansie. Generaal Probus keerde terug en versloeg de Palmyrenen, maar in 270 wisten die het land van de Nijl weer te heroveren. Probus pleegde zelfmoord.

Ongeveer op datzelfde moment kwam Claudius II om het leven. De chaos in de Romeinse wereld was compleet. Ondertussen lijken Vaballathus en Zenobia tevreden te zijn geweest met wat was bereikt. Palmyra had nu toegang tot de Rode Zee, waardoor voor het eerst in tijden handel met India weer mogelijk was. Er werden nu munten geslagen met aan de ene kant Zenobia en aan de andere kant de nieuwe Romeinse keizer Aurelianus, alsof Palmyra op zoek was naar een deal met de centrale overheid.

Het einde

Aurelianus was echter niet in samenwerking geïnteresseerd. In 272 veroverde hij Palmyra. Zenobia werd gevangengenomen; de bronnen spreken elkaar tegen over haar uiteindelijke lot.

Hoe dat ook zij, de Palmyrenen waren niet bereid hun nederlaag toe te geven en kwamen in 273 in opstand. Aurelianus keerde terug en plunderde de stad, wat het einde betekende van Palmyra’s welvaart. Het nieuwe handelscentrum, waar oosterse en westerse kooplieden elkaar zouden ontmoeten, was Nisibis.

Wordt vervolgd.

 [Een overzicht van de blogjes over het handboek oude geschiedenis is hier.]