Een jaar of drie geleden schafte ik het Dictionnaire de la langue gauloise van Xavier Delamarre aan, waar ik sindsdien enkele keren over heb geblogd: over de wijze waarop taalkundigen het Gallisch reconstrueren, over de Gallische woorden voor diverse kledingstukken, over enkele plaatsnamen en over nog meer plaatsnamen, over Gallische boerderijwoorden, over militaire termen en over nog wat andere woorden. Vandaag wil ik afronden met wat kleingrut.
Eerst wat vogels: de alauda (de Franse alouette) is een leeuwerik, terwijl de singi en de volcos allebei verwijzen naar valken. Waarom het Vijfde Legioen zich naar heeft vernoemd naar leeuweriken, weet het niet, maar Caesar stelde het dus samen uit Galliërs.
Dan wat bestuurders. De koning heette rix, een prins heette remos, een heerser heette valos. Een bekend voorbeeld is de Bataaf Chariovalda, de valos dus van de cortio, ofwel de leider van een leger. Een ziener kon sagi heten, “zoeker”, of druid, “weter”, en een zieneres heette vidlua. Intrigerend detail: bij de opstand van de Bataven was een zieneres betrokken die in het Latijn veleda heette.
Nu we het over religie hebben: er was een god Belisama ofwel Belenos. Dat is Gallisch voor “almachtig”. De oorlogsgod heette Camulos, wat zowel “dienaar” als “kampioen” betekent en dus het alter ego was van Mars. Grannos, “baardmans”, was de Gallische naam voor een genezende zonnegod, vereerd in Grand als Apollo Grannus. Op de afbeelding hierboven is hij naar de barbier geweest.
Teutates is afgeleid van teuta, “volk”, en Taranus was de god van de storm. Het woord voor god was devos en dat is inderdaad het Latijnse deus, het Griekse theos, het Indische deva. Allemaal betekenen ze god. Het is ook het woord daiva uit het Perzisch, dat eveneens verwijst naar een bovennatuurlijk wezen – maar dan gaat het om een kwade demon.
Een badios is blond, een galba is een dikzak en een crixsos is een krullebol. De ninnos, “kleintje”, tot slot, deed me denken aan het Middelnederlandse woord voor dwerg: naen.
En daarmee moet u het doen. Het waren leuke stukjes om te schrijven. Voor de liefhebber: Delamarre documenteert in het Dictionnaire de la langue gauloise ruim duizend woorden en ik heb er hooguit enkele tientallen behandeld.
Naschrift, 28 januari 2024
Ik vergiste me over de Griekse theos. Hier is meer.
Zelfde tijdvak
VIIII Hispana: het legioen van Rosemary Sutcliff (1)januari 26, 2024
Antisemitismemaart 28, 2024
De Bergrede (3)juli 11, 2021
“Het woord voor god was devos en dat is inderdaad het Latijnse deus, het Griekse theos,”
Nee, nee, dat is een onuitroeibaar misverstand. Het Griekse ’theos’ (θεός) is niet verwant aan het Latijnse ‘deus’ (en dus ook niet aan het Keltische ‘devos’). Vergelijkende taalwetenschap is ook een wetenschap hoor.
verbeterd!
Ja, maar dan moet u aan nieuwsgierige onwetenden als ik wél uitleggen hoe het dan wel zit, want nu begrijp ik er geen hout meer van.
Beloofd, ga ik doen. Uitgebreid, diepgaand en leerzaam, maar altijd onderhoudend. Op deze plek. Binnenkort.
Ben benieuwd
Ik ook
Yoïn Van Spijk legt het hier uit: https://twitter.com/yvanspijk/status/1552371729397387267?ref_src=twsrc%5Etfw%7Ctwcamp%5Etweetembed%7Ctwterm%5E1552371729397387267%7Ctwgr%5E768be292c899d0b846687d5995f4abda76dfe81d%7Ctwcon%5Es1_&ref_url=https%3A%2F%2Ftaalaandewandel.com%2F2022%2F08%2F24%2Facht-taalweetjes%2F
‘” Latin deus and dīvus (“divine”) are in turn descended from Proto-Indo-European *deiwos, “celestial” or “shining”, from the same root as *Dyēus, the reconstructed chief god of the Proto-Indo-European pantheon.”
Ik las op internet deze etymologische verklaring van ‘deus’. Kan dat kloppen, Gert?
In het Engels wordt het woord ‘divinity’ voor theologie gebruikt, heb ik al vaak gezien.
Leuk reeksje!
Ook ik kijk uit naar de verheldering van de heer Knepper! “Querverbindungen zwischen Sprachen” vermoeden en/of bevestigd zien is voor mij een haast dagelijks klein pleziertje… Ja, “naen” in het Middelnederlands of “nain” in het Frans, voor een liliputter of kabouter… Dank om nog eens aan dit woordenboek te herinneren! het lijkt me jammer genoeg uitgeput online, gelukkig heeft Filigranes hier in Brussel er nog een paar in stock… m’n exemplaar is gereserveerd! 🙂