De Anatolische beschavingen (5)

Orthostaat uit Arslantepe: een Bronstijdgebruik van de strijdwagen in de IJzertijd.
Orthostaat uit Arslantepe: een Bronstijdgebruik van de strijdwagen in de IJzertijd.

[Dit is het laatste deel van een reeks over de Brons- en IJzertijd van Turkije; het eerste deel is hier.]

De handelskolonie van Kanesh, het Rijk van de Hethieten, de bewoners van Wilusa, de Neo-Hethitische staten: allemaal hadden ze contact gehad met de gebieden buiten Anatolië. Uiteraard wilde dat niet zeggen dat de Anatolische culturen hun eigen gezicht niet zouden hebben behouden. De eigen traditie bleef bestaan. Soms was er sprake van werkelijke culturele continuïteit, even vaak van bewust teruggrijpen op wat eraan vooraf was gegaan. Een strijdwagenreliëf uit het Arslantepe van de Late IJzertijd toont hoe dit voertuig werd gebruikt in de Bronstijd, niet hoe het werd ingezet in de eigen tijd, en bewijst dat men aansluiting zocht bij een groots verleden.

Rond het midden van de negende eeuw kwam er echter een einde aan deze culturele autonomie. Vanuit het oosten kwamen de Assyriërs, die langzaam maar zeker het gehele Midden-Oosten verenigden. Het eerste slachtoffer was Karchemis, waarna al snel de vorsten van de rijkjes langs de Eufraat, zoals Kommagene en Melitene, zich kwamen onderwerpen. Ook de vorst van Sam’al (Zincirli) onderwierp zich en in 857 baanden de Assyrische legers zich een weg naar de Middellandse Zee.

Lees verder “De Anatolische beschavingen (5)”

De Anatolische beschavingen (4)

Het zogenaamde “graf van koning Midas” in Gordion

[Dit is het vierde deel van een reeks over de Brons- en IJzertijd van Turkije; het eerste deel is hier.]

De ontruiming van de Hethitische hoofdstad Hattusa was een teken des tijds. De oude netwerken waarmee tin en koper waren geruild (de bestanddelen van brons), vielen uiteen. Wat restte was het goedkopere ijzer, dat overal te vinden is. Kleine én ooit grote staten schakelden erop over, en dat had een democratiserend effect: de supermachten van weleer hadden geen strategische voordelen meer. Tegelijk en samenhangend met de instorting van de grote Bronstijdrijken en de opkomst van de IJzertijdrijkjes, waren er migraties, die meestal worden aangeduid als de “Zeevolkeren”: in Anatolië breidden de noordelijke nomaden hun invloed uit naar het zuiden, in het zuiden van de Anatolische hoogvlakte lag het koninkrijkje Muski, vanuit het zuidoosten kwamen de Arameeërs, en vanuit het noordwesten trokken de Frygiërs het gebied binnen.

Moderne kopie van een van de Neo-Hettitische orthostaten in Arslantepe
Moderne kopie van een van de Neo-Hethitische orthostaten in Arslantepe

Van deze laatsten was de hoofdstad Gordion, die tot op de huidige dag wordt gedomineerd door talloze grote grafheuvels. In een ervan ligt, naar men wel beweert, de legendarische koning Midas begraven. We beklommen de citadel, waar eeuwen later Alexander de Grote de beroemde “gordiaanse knoop” zou doorhakken. De Frygiërs lieten ook hun sporen na in Ankara en Hattusa, waar mooie standbeelden zijn gevonden van de moedergodin (meer…), en in Alacahöyük. Er is wel geopperd dat het zojuist genoemde koninkrijk Muski identiek is aan Frygië, maar volgens mij is dat topografisch onmogelijk.

Ondertussen waren er ook nog staten die de tradities voortzetten van het oude Hethitische Rijk. Helaas lukte het ons niet om Karchemis te bereiken (een ingecalculeerde mislukking overigens – we rekenden er niet echt op), maar we bezochten wel het prachtig in een bos aan een meer gelegen Karatepe, de opgraving van Zincirli en het fenomenale Arslantepe. Ook hier leefden de kunstenaars zich uit in mooie stadspoorten en fraaie orthostaten. Ik ga zeker nog eens terug om deze steden te bekijken, met – hopelijk – wat meer kans op succes in Karchemis.

Muzikanten op een Neo-Hettitische orthostaat in Karatepe
Muzikanten op een Neo-Hethitische orthostaat in Karatepe

Deze zogeheten Neo-Hethitische staatjes bleven, met Aramese en andere invloeden, nog enkele eeuwen bestaan. Wat in Griekenland wel eens wordt aangeduid als de “Dark Ages”, is dat in Turkije beslist niet meer, al zou ik ook weer niet zo ver willen gaan te beweren dat we ons bevinden in het volle licht der geschiedenis.

Eén Neo-Hethiet wil ik nog noemen: Uria, een soldaat die (volgens de Bijbel) in de tiende eeuw in het verre Jeruzalem koning David diende. De vorst werd verliefd op Uria’s echtgenote, Batseba, en stuurde haar man naar het front met een brief aan zijn commandant, waarin de koning opdracht gaf aan zijn commandant om de brenger van de brief aan het front te laten strijden, opdat hij zou sneuvelen. Het is maar één kijkje naar de details van het leven in deze tijd. Ik zou er graag meer hebben, en wie weet wordt in Karchemis, Karatepe, Zincirli of Arslantepe nog eens een stevig kleitablettenarchief gevonden.

[wordt vervolgd]

De Anatolische beschavingen (1)

Arslantepe, Temple B
Arslantepe, Temple B

Ik wilde Turkije eens zien zonder die gruwelijke clichés over “brug tussen oost en west” of “ontmoetingsplaats van Europa en Azië”, en zoals de lezers van deze kleine blog hebben gemerkt, zwierf ik daarom de laatste tijd door het centrale deel van het land. Omdat ik nu eenmaal houd van de Oudheid, zijn we naar veel ruïnes en archeologische musea geweest, maar ik verzeker u dat we de mooie Seljukische gebouwen van Kayseri niet zijn vergeten en dat ik de Kruistochten of het optreden van Atatürk niet heb genegeerd (lees maar hier of daar).

Lees verder “De Anatolische beschavingen (1)”

Arslantepe

"5000 years ago, near the Euphrates, the state was born."
“5000 years ago, near the Euphrates, the state was born.”

Kijk kijk, het kan dus toch, de Oudheid goed uitleggen aan de burger. Ik zag het in Arslantepe, een opgraving bij het huidige Malatya, een Turkse stad de bovenloop van de Eufraat. Wie de opgraving bezoekt, ziet eerst een reeks mooi-verzorgde kopieën van de stadspoort die hier in het eerste kwart van het eerste millennium v.Chr. heeft gestaan, met een standbeeld van een koning en een groot aantal reliëfs (“orthostaten”). Hier, in het volle zonlicht, krijg je er eigenlijk een beter beeld van dan in het Museum voor Anatolische Beschavingen in Ankara, waar de originelen zijn.

Op de eigenlijke opgraving concentreert men zich momenteel op het immer fascinerende Chalcolithicum (“Kopertijd”) en de Vroege Bronstijd, dus zeg maar de periode van 3400-2750 v.Chr. Dit is een interessant tijdvak, die wordt uitgelegd op borden die op de relevante plaatsen tussen de ruïnes staan. Aan het begin van deze periode leefden de mensen nog in een egalitaire boerensamenleving; aan het einde ervan bestonden steden, staten en sociale stratificatie en stond men op het punt echte imperia te bouwen. Het is leuk om te zien, want dit is dus in Turkije en niet in Egypte of in het zuiden van Mesopotamië, waar men het ontstaan van de stedelijke beschaving meestal localiseert.

Lees verder “Arslantepe”