De dwaas van Gerasa

Umm Qays, graf van de Germani

Als iemand me zou vragen wat het mooiste verhaal uit de oude wereld is, dan zou ik niet weten welk dat is, maar het verhaal van de dwaas van Gerasa uit Evangelie van Marcus scoort in elk geval hoog. Hier is het, in de Nieuwe Bijbelvertaling.

Ze kwamen aan de overkant van het meer, in het gebied van de Gerasenen. Toen Jezus uit de boot gestapt was, kwam hem meteen vanuit de grafspelonken een man tegemoet die door een onreine geest bezeten was en in de spelonken woonde. Zelfs als hij vastgebonden was met een ketting kon niemand hem in bedwang houden. Hij was al dikwijls aan handen en voeten geketend geweest, maar dan trok hij de kettingen los en sloeg hij de boeien stuk, en niemand was sterk genoeg om hem te bedwingen. En altijd, dag en nacht, liep hij schreeuwend tussen de rotsgraven en door de bergen en sloeg hij zichzelf met stenen.

Lees verder “De dwaas van Gerasa”

Het joodse Nieuwe Testament


De vraag waarom joden en christenen gescheiden wegen zijn gegaan, het onderwerp waarover ik momenteel mijn boek Israël hersteld aan het schrijven ben, brengt de vragensteller al snel naar nogal wat oude bronnen. De joodse Bijbel en het Nieuwe Testament liggen voor de hand. Verder de Mishna, de eerste grote optekening van rabbijnse wijsheid. Deze teksten behoren tot de “mainstream” van de twee religies.

Daarnaast bestaan er teksten die door de religieuze autoriteiten van de twee religies zijn afgewezen. Hiertoe behoren de zogeheten pseudepigrafische werken, zoals het Ethiopische boek Henoch en de Psalmen van Salomo. Omdat de rabbijnen deze teksten niet beschouwden als door God geïnspireerd, zijn ze niet in de Bijbel opgenomen, maar ze documenteren wel degelijk belangrijke religieuze ontwikkelingen. Dat geldt ook voor de Dode Zee-rollen: ook daarin is informatie te vinden die helpt de gedachtewereld van de eerste eeuw n.Chr. te reconstrueren, informatie die noch in het christendom noch in het rabbijnse jodendom bewaard is gebleven.

Lees verder “Het joodse Nieuwe Testament”

De oude Paulus

De zogenaamde "bron van Paulus" in Tarsus.
De zogenaamde “bron van Paulus” in Tarsus.

Al ruim een jaar of dertig woedt er een discussie over wat de apostel Paulus nu eigenlijk heeft gezegd. Dat is een interessant onderwerp, waarmee ik me momenteel bezighoud voor het schrijven van mijn boek Israël hersteld. Ik blogde er al over dat Paulus’ verering van Christus binnen de grenzen van het joodse monotheïsme bleef, zodat de vraag opkomt wat nu precies het punt is waar de wegen van joden en christenen uiteen gingen. Omdat ik binnenkort wil bloggen over het nieuwe Paulusbeeld, blog ik vandaag over het oude beeld van de apostel.

Dat moeten we bijstellen omdat onze visie op het jodendom sinds de jaren zeventig zeer ingrijpend is veranderd, en Paulus polemiseert tegen bepaalde trekken van het oude geloof. Nu het jodendom anders blijkt te zijn geweest dan we dachten, moeten we die polemiek met andere ogen lezen. Ander jodendom, andere Paulus. Zelfs al is, ook na dertig jaar onderzoek, nog niet helemaal duidelijk hoe die nieuwe Paulus eruit ziet, het is goed te zien dat geleerden – vooral theologen – de handschoen hebben opgenomen.

Lees verder “De oude Paulus”

Joodse humor

Deuren van rotsgraven, Umm Qays

Ik schrijf momenteel een boek over de “scheiding van wegen” tussen jodendom en christendom. Zoals Ernest Renan in de negentiende eeuw al wist, was Jezus een jood en deed hij niets om een nieuwe religie te stichten. Voor vrijwel alles wat hij onderwees bestonden joodse parallellen, en sinds de ontdekking van de Dode Zee-rollen kunnen we dat “vrijwel” nog weglaten. Ook in het oeuvre van Paulus is niets te vinden dat duidt op het ontstaan van een nieuwe religie (meer…), al gaat het hier wel om teksten die je achteraf, als die religie er eenmaal is, zo zou kunnen interpreteren. In mijn boek, dat de werktitel Israël hersteld heeft, probeer ik te documenteren hoe die scheiding dan wel is gegroeid als noch Jezus noch Paulus ernaar streefden.

Hoe door-en-door joods de volgelingen van Jezus van Nazaret waren, blijkt als je het Nieuwe Testament leest met de aantekeningen van een vijftigtal geleerden onder leiding van Amy-Jill Levine en Marc Zvi Brettler, The Jewish Annotated New Testament. Het biedt, zoals je al verwachtte met zo’n titel, de complete tekst van het heilige boek, voorzien van een royale hoeveelheid toelichtingen. Het is het boek dat ik eigenlijk altijd al had willen hebben. Welbeschouwd is het schandalig dat we er tot 2011 op hebben moeten wachten.

Lees verder “Joodse humor”

Manuscriptenjacht

Ik heb onlangs geblogd over het belang dat oude handschriften hebben voor oudheidkundigen: ze kunnen, door te kijken naar de schrijffouten in de manuscripten, vaststellen welke met elkaar verwant zijn, en zo een stamboom opstellen waarmee is vast te stellen hoe een verloren gegane tekst eruit moet hebben gezien. De alleroudste handschriften zijn niet per se de belangrijkste, maar ze hebben wel een voordeel. Boeken slijten immers en de inhoud moet daarom op gezette tijden worden gekopieerd, waarbij fouten kunnen worden gemaakt. Hoe kleiner het aantal keren dat de tekst is overgeschreven, hoe geringer de kans op fouten, en daarom is de ouderdom van een manuscript niet zonder belang.

Het Nieuwe Testament, geschreven in het Grieks, is overgeleverd in talloze manuscripten. Het inlegvel in de alweer wat oudere editie die ik hier thuis heb staan (voor de insiders: een Nestle-Aland 25), noemt alleen al voor de evangeliën drieënvijftig niet-elimineerbare handschriften, dat wil zeggen manuscripten die niet van een bekend ouder handschrift zijn overgeschreven. Ze worden alle aangeduid met codes, maar één ervan heeft een speciale aanduiding: א, de Hebreeuwse letter A. Dit is de Codex Sinaiticus, die in 1859 door Constantin von Tischendorf is ontdekt in het Katherinaklooster aan de voet van de berg Sinai.

Lees verder “Manuscriptenjacht”

Interview Piet van der Horst

pieter[Het volgende interview met Piet van der Horst dateert van kort nadat hem in 2007 was verboden te spreken over de islamisering van het antisemitisme. Omdat het tijdschrift Momentum, waarin het oorspronkelijk verscheen, niet meer bestaat, en omdat de materie onverminderd actueel is, plaats ik het nu online.]

Sommigen zouden een naam als ‘Parnassos’ of ‘Helikon’ hebben gegeven aan het parkachtige oord in de Wassenaarse duinen waar geleerden zich een jaar kunnen terugtrekken om in alle rust te studeren, maar het heet ‘Netherlands Institute for Advanced Study in the Humanities and Social Sciences’ (NIAS). Een van de gasten is Piet van der Horst, voormalig hoogleraar Nieuwe Testament, oud-christelijke literatuur, en de Joodse en Hellenistische wereld van het Vroege Christendom in Utrecht.

Lees verder “Interview Piet van der Horst”

Romeinse soldaten

Twee Romeinse soldaten (Mainz)

Wie wil weten hoe de onderworpen volken in het Romeinse Rijk aankeken tegen de bot gewelddadige soldaten, heeft weinig informatie ter beschikking. Geschiedenis wordt immers geschreven door de overwinnaars. Een uitzondering is het Nieuwe Testament, waarin gewone mensen – vissers, timmerlieden – hun mening geven over tal van zaken, zoals de Romeinse heerschappij.

Neem de wapenrusting van God op om weerstand te kunnen bieden op de dag van het kwaad … Houd stand, met de waarheid als gordel om uw heupen, de gerechtigheid als harnas om uw borst, de inzet voor het evangelie van de vrede als laarzen aan uw voeten, en draag bovenal het geloof als schild waarmee u alle brandende pijlen van het kwaad kunt afweren. Draag als helm de verlossing en als zwaard de Geest, dat wil zeggen Gods woorden. (Efesiërs 6.13-17)

Lees verder “Romeinse soldaten”