Op de instorting van het Bronstijd-systeem – ook wel bekend als het drama van de Zeevolken – volgde in het Nabije Oosten de IJzertijd. Eigenlijk per definitie. Het gebied lijkt verdeeld te zijn geraakt tussen diverse stammen, die in detiende en negende eeuw begonnen te clusteren tot vroege koninkrijken: Juda rond Jeruzalem, Israël rond Samaria, Aram rond Damascus. De aanleiding tot deze clustering was de dreiging van Assyrië. Ten oosten van de rivier de Jordaan lijkt het proces wat langzamer te zijn verlopen. Daar woonden de Edomieten, Moabieten en Ammonieten.
De Ammonieten in de Bijbel
De laatsten zijn vooral bekend uit de Bijbel, meer precies uit het lange narratief dat bekendstaat als het Deuteronomistisch Geschiedwerk. Al aan het begin is te lezen dat het land van “de kinderen van Ammon” was gelegen “van de Arnon tot de Jabbok en tot aan de Jordaan”.noot We zouden eraan kunnen toevoegen dat de oostgrens de woestijn was. De woorden “kinderen van” duiden waarschijnlijk op het (semi)tribale karakter van de Ammonieten.
Een volgende vermelding behelst dat een Amoritische leider genaamd Sichon de nederzetting Chesbon bezet, in het westelijke grensgebied tussen de Moabieten en de Ammonieten.noot Een tweede Amoritische leider, Og, beheerst een ander deel van deze regio. Beide worden verslagen door de Hebreeën, onder leiding van Mozes, die zich nu vestigen in dit gebied. Iets later herkennen we hier het leefgebied van de stammen Ruben en Gad. Zoals bekend vertelt de Bijbel verder dat de meeste Hebreeën zich later vestigen op de westelijke Jordaanoever.
Het boek Rechters documenteert dat Chesbon betwist gebied bleef. De Hebreeën beweerden dat het van hen was: ze hadden het immers veroverd. De Ammonieten beweerden daarentegen dat het vanouds van hen was.noot Het conflict is verondersteld in het verhaal van Jefta en in een verhaal over een campagne van koning Saul.noot Later zouden koning David en zijn generaal Joab de Ammonitische leider Chanun verslaan.noot Ze vervolgden hun campagne met de inname van de belangrijkste nederzetting van de Ammonieten, Rabba-Ammon (het huidige Amman). David verenigde de twee gebieden in een personele unie. Althans, volgens de Bijbel.noot
Extern bewijs voor dit alles ontbreekt, zoals zo vaak voor deze periode. Men schreef nog maar zelden. We hebben te maken met dataschaarste. Er is echter ook niets dat deze bijbelverhalen tegenspreekt. Ze laten zich plaatsen in de bekende context.
Davids opvolger Salomo (r.970-931) was getrouwd met een Ammonitische, Naäma, die de moeder was van zijn opvolger, koning Rechabeam van Juda (r.931-913). Hoeveel van het bijbelse verslag waar is, is opnieuw niet vast te stellen. Toch waren dit zeker onrustige tijden, zoals blijkt uit de wachttorens die in de Vroege IJzertijd in het land van de Ammonieten zijn gebouwd. Een voorbeeld is Rujm al-Malfouf.
Staatsvorming
Na de regering van Salomo viel het koninkrijk uiteen: Israël in het noorden, Juda in het zuidwesten en Ammon in het oosten. Dit was het moment waarop Ammon een vroege staat werd. We krijgen zowaar buitenbijbelse aanwijzingen. Een niet helemaal complete inscriptie uit de citadel van Amman vermeldt dat de oppergod Milkom gaf tot de bouw van een stadsmuur:
Woorden van Milkom: bouw voor jezelf een ommuring zodat iedereen die je aanvalt zeker zal sterven … Ik zal allen die binnenkomen zeker vernietigen. De rechtvaardige zal verblijven te midden van de zuilen. De binnenste poort zal ik zeker gesloten houden. Je zult vol ontzag vanaf het terras … Vrede voor jou en vrede voor je nakomelingen.
Een andere aanwijzing dat Ammon geen los stamverband meer was maar een echte staat was geworden, is de aanwezigheid van Ammonitische troepen tijdens de slag bij Qarqar (853 v.Chr.), waarin een coalitie van Levantijnse staten de Assyrische koning Šalmaneser III afsloeg.
In 733 bracht de Ammonitische koning Sanipu tribuut aan de Assyrische koning Tiglat-Pileser III (r.745-727), en Sanipu’s opvolger Pudu-il staat vermeld als vazalkoning tijdens de regering van Sanherib (r.705-681) en Esarhaddon (r.680-669). Een van deze twee vorsten, Sanipu of Pudu-il, wist Israëlitische bezittingen ten oosten van de Jordaan over te nemen.
De Ammonitische koning Amminadab I was een tijdgenoot van Aššurbanipal (r.669-631?), terwijl Hissa’il en kleinzoon Amminadab II staan vermeld op een metalen flesje uit Tell Siran, gemaakt in circa 600 v.Chr. Ik blogde er al eens over.
Moge de opbrengst van de wijngaarden, tuinen, kuipen en wateren van Amminadab, koning van de Ammonieten, zoon van Hissa’il, koning van de Ammonieten, zoon van Amminadab, koning van de Ammonieten, tot in lengte van jaren voor velen een bron van vreugde en blijdschap zijn.
Het flesje helpt vaststellen dat de Ammonieten óf een Aramees dialect spraken óf een met het Aramees verwante taal.
Provincie van een wereldrijk
Als Assyrische vazal had Ammon zijn autonomie behouden, maar toen de Babyloniërs de macht in het Nabije Oosten overnamen, werden Ammon en Moab gereduceerd tot provincie. Dat gebeurde in 582, een paar jaar nadat Nebukadnezar Jeruzalem had ingenomen en Juda in zijn rijk had geïncorporeerd.
Vanaf dit moment is de geschiedenis van Ammon die van de rest van het Nabije Oosten. Toen de Perzen in 539 de macht overnamen, verwierven zij ook de provincie Ammon. De Ptolemaiën, de Seleukiden, de Romeinen volgden. Het gebied werd deel van de Dekapolis. Ammon was opgenomen in de grote hellenistische en Romeinse wereld. Uiteraard met behoud van enkele aloude tradities. In een beschadigde inscriptie uit het theater van Amman draagt een godheid nog altijd de oude titel Baäl, “heer”, en hoewel de stad inmiddels Filadelfeia heette, omschrijft de bouwheer zich met een inmiddels oeroude naam.
… voor Baäl zal ik bouwen …
… zoon van Ammon …
Een archaïsme, alsof iemand uit Antwerpen zich “zoon van Brabo” zou noemen. Maar met het aloude koninkrijk Ammon had dit alles vanzelfsprekend weinig meer van doen.
Zelfde tijdvak
Griekse leeuwaugustus 19, 2013
De Griekse stad Thebeapril 17, 2024
Alles hangt met alles samenseptember 5, 2012
Vandaag de zoveelste mooie “blogpost”, zoals dat schijnt te heten, met studiestof voor minstens een week. Om te beginnen met de geografie van Moab en Ammon:
https://www.klondyke.nl/boek/281626/wgj-van-der-sluys/het-land-van-de-bijbel-oude-kaarten-en-prenten-van-israel
NB. Vanavond is er een online lezing over de bibliotheek van Assurbanipal, georganiseerd door de afdeling Rotterdam van Ex Oriente Lux.
“De Arnon”. Het komt bij me op dat veel plaatjes van gebieden zo rond de Middellandse Zee, waar eens mensen woonden, nu troosteloze landschappen zijn. Hetzelfde bij veel ruines die ik in de loop der jarenzag.
Wellicht een open deur en ongetwijfeld hebben vele factoren bijgedragen maar zijn ontbossing en erosie hier de kernwoorden?
Die zijn inderdaad gedocumenteerd in de derde eeuw na Chr., zowel in literaire teksten als door te kijken naar de kapdata van houtmonsters (er moet dan wel spinthout zijn). Dat hout-bewijs is overigens niet afkomstig uit Jordanië.