Het is wel eens beschouwd als een van de grootste historische canards: het idee dat de watermolen pas in de Middeleeuwen zou zijn uitgevonden. Het bewijs dat ze al in de Oudheid watermolens kenden, is echter overstelpend. Waar en hoe ze precies zijn uitgevonden is niet helemaal duidelijk, maar we weten wel het een en ander.
Je hebt namelijk twee dingen nodig: waterraden om een as te laten draaien en tandwielen om die rotatie om te zetten in de beweging van bijvoorbeeld een zaag. De herkomst van het tandwiel ken ik niet, maar om een waterrad te bedenken, heb je een flinke rivier nodig met een gestage stroom. Daarmee kom je eigenlijk automatisch uit bij de Eufraat, Tigris en Nijl.
Bovenslag en onderslag
Misschien werpt u tegen dat u watermolens hebt gezien in beekjes. Als Apeldoorner ken ik de Bouwhofmolen aan de Ugchelsebeek. Maar dat zijn zogeheten bovenslagmolens, waarbij het water aan komt stromen aan de bovenkant van het wiel. Het verval van het water drijft het rad aan. Dit is een latere ontwikkeling. De oudste watermolens zijn zogenaamde onderslagmolens, waarbij het water aan de onderkant onder het wiel stroomt en aandrijft. Kortom: een rivier.
De bovenslagmolen werd pas mogelijk toen ingenieurs zochten naar manieren om ook bij kleinere stromen te profiteren van waterkracht. De eerste vermelding van een bovenslagmolen is te vinden in een gedichtje van Antipatros van Thessaloniki, die leefde ten tijde van keizer Augustus.
De oudst-bekende vermelding van een onderslagmolen is ruim twee eeuwen ouder. Ze is te vinden bij de hellenistische auteur Filon van Byzantion. Ergens rond het midden van de derde eeuw v.Chr. beschrijft hij hoe zo’n molen functioneert.
Omdat de onderslagmolen dus vóór het midden van de derde eeuw v.Chr. moet zijn ontwikkeld in een gebied met voor zulke molens geschikte grote rivieren, wordt wel aangenomen dat de eerste watermolens zijn gebouwd in de Perzische tijd, en dan is Mesopotamië weer plausibeler dan Egypte, omdat de Nijloverstroming het nogal lastig maakt de molen te laten functioneren.
Voorbeelden
Diverse auteurs verwijzen naar watermolens, er zijn afbeeldingen en de resten van watermolens zijn ook opgegraven. Rond 75 na Chr. kende Antiochië voltmolens, die dus dienden om vilt te maken. Uit Günzburg in Beieren komt een inscriptie over een gilde van molenaars en een Macedonische inscriptie noemt het belastingtarief voor molenaars. Een reliëf uit Hierapolis (Pamukkale) toont een waterrad dat twee zaagmachines aandrijft. In Jerash dreef een bovenslagmolen enkele zagen aan die stonden opgesteld in een vertrek onder de tempel van Artemis. Er was een watermolen te zien op een mozaïek uit het paleis van de Byzantijnse keizer in Constantinopel.
Ik hoop vandaag te gaan kijken bij de zestien in serie geschakelde bovenslagmolens van Barbegal in Zuid-Frankrijk. Een soortgelijke reeks molens heeft gestaan in keizerlijk Rome, op de oostelijke helling van de Gianicolo. Kortom, het bewijs is overstelpend en het is curieus dat ooit gedacht is geweest dat de watermolen een middeleeuwse uitvinding is.
Belang
Ik rond af met een opmerking over het belang: watermolens zorgden voor energie die niet te herleiden was tot voedsel. Andere machines werden aangedreven doordat mensen of dieren in een tredmolen liepen. Of iets soortgelijks. Dat betekende dat de hoeveelheid beschikbare energie in de samenleving begrensd was: je kon niet zomaar meer slaven in de tredmolen zetten, want negen van de tien mensen moesten werken als boer. Een ezel was ook geen alternatief, want die at een deel van de oogst op. Je kon niet eindeloos veel ezels onderhouden.
Waterenergie was een manier om deze beperking te overwinnen. Het was een weg naar economische vooruitgang. Misschien is de echte vraag wel waarom er niet méér van zijn geweest.
Naschrift, 22 mei 2025
Inmiddels bezocht ik Barbegal. Hier zie je de molens van boven. Het was te gevaarlijk om van de rotsen naar beneden te gaan, dus een betere foto heb ik niet.
Zelfde tijdvak
1700 jaar Nikaia (3): het concilie begintmei 20, 2025
C06 | De dood van Galeriusmaart 2, 2024
Een hoorn der reddingdecember 23, 2020
Dit is nieuw voor mij. Ik herinner me wel in een boek een reconstructie van die getrapte molens die ik erg indrukwekkend vond, de bewondering minstens zoveel waard als eender welk monumentaal gebouw.
Voltmolen-> viltmolen?
Volmolen. Voor het vollen. Dat is het ruwen van geweven wollen stoffen, zoals laken – denk aan de bloeiende textielnijverheid in het Middeleeuwse Vlaanderen. Of, wat later, aan Leids laken. De werkers werden volders genoemd. Als bijvoorbeeld in de Voldersgracht (Haarlem N-H.), genoemd naar de bedrijfstak op die plek – altijd in de buurt van water.
https://nl.wikipedia.org/wiki/Lakennijverheid_in_de_Lage_Landen, https://nl.wikipedia.org/wiki/Laken_(textiel), https://www.historischweefatelier.nl/weven/het-laken en
https://www.dekleinemote.be/lakennijverheid/
https://nl.wikipedia.org/wiki/Volder
Je zou denken dat vollen en vilt een gemeenschappelijke afkomst hebben, maar volgens het Etymologisch Woordenboek van het Nederlands is een ‘eenduidige Indo-Europese reconstructie (…) van het woord ‘vilt’ al moeilijk. Misschien betreft het leenwoorden uit een onbekende voor-Indo-Europese taal’: vilt is al bekend uit de jonge steentijd.’ (Philippa, Debrabandere, Quak, Schoonheim en Van der Sijs: Etymologisch Woordenboek van het Nederlands. Het woord vollen staat er helaas niet in.
“De herkomst van het tandwiel ken ik niet|
Daar hebben we internet voor. “Who invented gear” levert een reeks bekende namen op: Aristoteles van Stachyra, Archimedes van Syracuse en Heron van Alexandrië komen voorbij. Het lijkt er op dat het tandwiel tegelijk met de onderslagmolen is uitgevonden.
Wel weet ik dat onze balansweegschaal een vrucht is van zo’n waterput met daarnaast een scharnierende hefboom met een tegenwicht, waar water uit geput kon worden. Deze balansweegschaal was indertijd zo cruciaal dat hij in het oude Babylonië zelfs aan ‘dieren’-riem is toegevoegd, als enige ‘niet-dier.’
Ook Kairos, het Griekse godje voor het juiste moment, werd met een balansweegschaal afgebeeld. Ons woord ‘moment’ verwijst naar het ogenblik van doorslaan van de weegschaal: kracht x arm = kracht x arm. (Moment is kracht maal arm.) Verder had Kairos een voorlok, waar je hem aan kon vastgrijpen, om het juiste moment niet te missen. Aan zijn achterhoofd was hij kaal. Daar kon je hem namelijk niet meer vastgrijpen. Dan was je immers te laat. Dan had je hem voorbij laten gaan.
“Ons woord ‘moment’ verwijst naar het ogenblik van doorslaan”
Klinkt mooi, maar de Engelse WIkipedia (die vwb natuurkunde meestal betrouwbaar is) zegt iets anders. Die schrijft de naam van de grootheid toe aan de Fransman Poisson, begin 19e eeuw (zie lemma Torque). En dat lijkt me heel wat waarschijnlijker, omdat de rotatiemechanica tamelijk jong is. Het theoretisch onderzoek ernaar werd pas in de 18e eeuw begonnen.
Om het allemaal nog wat ingewikkelder te maken – het Engelse momentum betekent in het Nederlands impuls (massa maal snelheid).
Dan is er iets misgegaan, want het Engelse “momentum” heeft een betekenis gekregen van “oh wauw het gaat helemaal goed” en zo wordt het ook nu in het Nederlands gebruikt.
P.s. deze ‘zetel’: https://www.ias.edu/ideas/baert-kairos
Nota bene: de alinea die boven de foto van het magnifieke bas-reliëf uit Turijn staat.
Erasmus schreef overigens een nog veel mooiere tekst (‘adagium’) over deze Kairos.
“Andere machines werden aangedreven doordat mensen of dieren in een tredmolen liepen. ”
Zeilboten zijn vast erg oud. (Hoe oud?) Windmolens zullen jonger zijn, maar hoeveel?
“[…] watermolens zorgden voor energie die niet te herleiden was tot voedsel. ”
Vuur – te herleiden tot hout, turf, steenkool, oliën, enz. – moet duizenden jaren héél veel energie hebben opgeleverd. Koken, wassen, metaalbewerking. Was de stoommachine de eerste machine op basis van vuur?
Zonlicht – ook nogal wat energie. Drogen van voedsel en materialen, zoutwinning. Misschien ooit iets dat lijkt op een machine?
Dit zijn nogal flauwe kanttekeningen natuurlijk. Eigenlijk hoop ik vooral dat er nog blogjes volgens over mijn luie vragen. Want dit blogje vond ik erg leuk.
Met een klein riviertje gaat het ook:
Watermolen Singraven is de laatste water gedreven onderslag houtzaagmolen van Nederland. De wateraanvoer komt van het riviertje de Dinkel, die ontspringt in het plaatsje Holtwyck in Nordrein Westfalen.
Jaren geleden een kort filmpje gezien, waarin vrouwen in de Andes in een mini-bergstroompje een mini-onderslagmolentje toepasten om garen te spinnen met een spindel.
Van een voltmolen en de relatie met het woord vilt heb ik nog nooit gehoord. Volgens mij is het vol- of vulmolen. Het watertje in Assen waarin zo’n molen in de late middeleeuwen functioneerde, ongetwijfeld onderslag, heet nog steeds de vuilsloot. Het bijbehorende werkwoord is ook vollen.
Het antikythera – mechanisme zou uit de tweede eeuw voor onze tijdrekening stammen, dus men kan aannemen dat een dergelijke complexe assemblage van tandwielen een voorafgaande evolutie heeft gekend. Klaus Grewe heeft een interessant artikel gewijd aan het zaagsysteem in Turkije
De Perzen gebruikten al watermolens in de 4de eeuw voor onze tijdrekening. Grote molens kwamen enkele eeuwen later, net als in China. Op stromend water werden ook vlottende molens gebruikt die voor anker lagen, of ter plaatse gehouden werden met landvasten.
Grieken gebruikten in de 3de eeuw BCE stromend water om met ‘watermolens’ land te bevloeien. Zie Philon van Byzantium. Tandwielen zelf waren al langer bekend. Het Antikythera mechanisme stamt van voor -204, dus de 3de eeuw BCE, en is samengesteld uit veel perfekt gemaakte metalen tandwielen. Hun werking was dus al goed bekend, ouder dus.