Ik vertelde in het vorige stuk over het ontstaan van het Rijk van de Sassaniden. Het leek wel eindeloos in conflict te zijn met het Romeinse Rijk in het westen. Koning Shapur II (r.309-379) voerde weer een agressieve politiek en viel de Romeinse bezittingen in Mesopotamië aan. De Romeinse keizer Julianus de Afvallige, die een wraakexpeditie organiseerde, kwam om tijdens een gevecht (363). Bij het vredesverdrag moesten de Romeinen de terreinwinst van 298 opgeven.

Net als Shapur I viel Shapur II het Kushana-rijk aan. De invloedssfeer van de Sassaniden reikte nu tot de grenzen van China. Shapur viel ook Arabië binnen. Andere vijanden waren de Witte Hunnen, die in de vijfde eeuw de noordgrens van het rijk bedreigden.

Na de regering van Shapur II – hij was zeventig jaar lang koning – stabiliseerde de situatie in het westen. Er waren daar geen grootschalige conflicten. De Byzantijnse historicus Prokopios (c.507-c.556) suggereert dat oorlog zinloos was geworden doordat het grensgebied te zeer verwoest was. Verlaten steden als Doura Europos en Hatra lijken hiervan de bevestiging. Weliswaar viel Yazdgard II in 451 de oostelijke Romeinse provincies binnen en viel Khusrau I de Onsterfelijke Ziel in de zesde eeuw zowel Armenië als Syrië aan, maar uiteindelijk bleven de grenzen tussen het Romeinse Rijk en het Rijk van de Sassaniden ongewijzigd.

Culturele en religieuze veranderingen

Wat wel wijzigde, was de religieuze situatie. De oude Sumerisch-Babylonische cultuur, die ruim drie millennia oud was, verdween. De laatste teksten in de aloude talen werden in de derde eeuw na Chr. geschreven, niet langer in het spijkerschrift maar alfabetisch. De goden van weleer leefden voor als demonen en geesten van de mandeeërs. De Griekse cultuur, waaraan de Parthen lippendienst hadden bewezen, verdween ook uit beeld. Waar de Parthische munten nog opschriften in slecht Grieks hadden gehad, kwamen nu munten in voor iedereen begrijpelijk Perzisch. Je zou dit kunnen lezen als pogingen een meer Perzische cultuur te scheppen.

Maar dit streven had grenzen. In het Romeinse Rijk waren vanaf de vierde eeuw allerlei religieuze disputen. De verliezers van die discussies, zoals de nestoriaanse en de monofysitische christenen, verlieten hun vaderland en vestigden zich in het oosten. Er zijn onderzoekers die menen dat Irak, dus het westen van het Sassanidische Rijk, in de zesde eeuw grotendeels christelijk was, en dat kan waar zijn. Ook voor vervolgde joden was Mesopotamië een uitwijkplaats. In de Late Oudheid ontstaat daar de Babylonische Talmoed.

In deze periode konden de verschillende religieuze groeperingen min of meer vreedzaam naast elkaar leven. Het fanatisme van de eerste Sassanidische vorsten lijkt voorbij te zijn geweest. Hun opvolgers in de Late Oudheid waren toleranter, al traden ook zij van tijd tot tijd op tegen al te gekke nieuwlichterijen. De aanhangers van de stroming die bekendstaat als mazdakisme werden onderdrukt, zij het niet omwille van hun religie maar omwille van hun politieke ideeën (een soort communisme). De aanhangers vluchtten naar Arabië.

Late Oudheid

De laatste oorlog tussen het Romeinse Rijk – dat we in deze late periode doorgaans het Byzantijnse Rijk noemen – en het Sassanidische Perzië begon onder koning Khusrau II de Overwinnaar (r.590-628). Opnieuw waren de Sassaniden de agressor. De Byzantijnen waren verzwakt door de Avaarse invallen op de Balkan en het verlies van Andalusië aan de Visigoten. Voor de Perzen was dit het perfecte moment om het Byzantijnse Rijk aan te vallen, en Khusrau handelde dienovereenkomstig. Zijn legers verwoestten de steden van Syrië en plunderden Jeruzalem in 614. Een van de voorwerpen die de Perzen meenamen was het relikwie van het Ware Kruis.

Khusrau’s legers vielen vervolgens Egypte binnen – Alexandrië viel in 619 – en stonden in 626 voor de muren van Constantinopel. De Perzen vielen zelfs Cyprus aan en bezetten Rhodos. Het leek alsof het Achaimenidische Rijk zou worden hersteld, en Khusrau gaf opdracht tot het maken van schitterende rotsreliëfs bij Taq-e Bostan .

De Byzantijnse keizer Herakleios redde de Romeinse wereld. Het kostte hem enige tijd om een ​​leger te trainen, maar toen het er was, kon hij Mesopotamië binnenvallen. Zijn campagne verliep buitengewoon succesvol: hij keerde tijdens de winter niet eens terug naar zijn eigen rijk, maar verbleef ver achter de vijandelijke linies. Het Perzische leger kwam in opstand en Khusrau werd vermoord (628). Zijn opvolger Ardašir IV sloot vrede en het Ware Kruis werd teruggegeven aan Jeruzalem.

Het einde van de Sassaniden

De overwinning van Herakleios betekende het einde van Perzië. Er waren vier Sassanidische koningen in vier jaar tijd, en omdat er geen echte autoriteit was, konden de Perzen zich niet goed te weer stellen tegen de Arabieren. Die liepen Irak en Iran onder de voet. De laatste koning uit het huis der Sassaniden was Yazdgard III, wiens regering begon in 632. In 636 namen de Arabieren Ktesifon in, waar nog altijd het graf van hun leider Salman wordt getoond. In 641 volgde de invasie van Iran (slag bij Nehavand), en tien jaar later stierf de laatste Sassanidische koning – als vluchteling, ergens in Centraal-Azië

Het was in deze late tijd dat de Avesta tot stand kwam, het heilige boek van het zoroastrisme. Onder Khusrau II stelde de zoroastrische hogepriester Tansar de canon vast van de religieuze teksten. De Avesta bevatte hymnen uit de Bronstijd en jongere teksten, maar ook boeken over kosmogonie en recht, een biografie van de profeet Zarathuštra, apocalypsen en uiteenzettingen van leerstellingen. Hoewel grote delen van de Avesta later door moslims zijn vernietigd, bestaat het zoroastrisme nog altijd. Het is, welbeschouwd, een erfenis uit het late Sassanidische Rijk.

 [Een overzicht van de blogjes over het handboek oude geschiedenis is hier.]

Literatuur

• Touraj Daryaee, Sasanian Persia. The Rise and Fall of an Empire (2010)
• Khodadad Rezakhani, Re-Orientalizing the Sasanians. East Iran in Late Antiquity (2020)

Deze blog kunt u ook volgen via een Whatsapp-kanaal.

Zelfde tijdvak

Het Rijk van Toulouse (1)
juli 16, 2025

De Romeinse religie in de derde eeuw
februari 15, 2024

Wie was Julianus Apostata?
januari 31, 2014