Alexander de Grote bij de Perzische Poort

On november 6, 2026november 5, 2026 door Jona LenderinginGeschiedenis, Iran, Macedonië, PerziëEen reactie plaatsen

We gaan vandaag verder met de reeks over Alexander de Grote. Het laatste blogje in de reeks is alweer een paar weken geleden. De Macedoniërs waren toen bezig met een terreurcampagne tegen de Ouxiërs, die het Zagrosgebergte leefden langs de kortste weg naar Persepolis. Alexanders rechterhand Parmenion volgde een zuidelijkere route, maar ook hij was op weg naar de Perzische hoofdstad. De verdediging van het Perzische moederland was in handen van de satraap van Persis, Ariobarzanes.

Die zal Ahuramazda hebben gedankt toen hij hoorde langs welke route Alexander naderde, want bij de zogeheten Perzische Poort had hij, hoewel zijn leger kwalitatief minder was dan dat van zijn vijand, een redelijke kans. Als hij Alexander daar terug zou kunnen drijven, kon de zegevierende Perzische strijdmacht terugkeren naar Persis en het leger van Parmenion overvallen.

Lees verder “Alexander de Grote bij de Perzische Poort” →

De tempel van Artemis in Efese

On november 4, 2026november 4, 2026 door Jona LenderinginAnatolië, Archeologie, Turkije9 reacties

Tijdvak: 375 v.Chr. - 350 v.Chr.

0375-0350 v.Chr.

Ik heb al wel vaker geblogd over de Zeven Wereldwonderen. Laten we er maar eerlijk over zijn: van die mooie en indrukwekkende monumenten is weinig over. Het standbeeld van Zeus in Olympia kennen we slechts van afbeeldingen, de Hangende Tuinen van Babylon zijn verzonnen, er is niets meer over van de kolossos van Rhodos en van het mausoleum van Halikarnassos resteert alleen een kuil. De tempel van Artemis in Efese is gereduceerd tot zegge en schrijve één zuil.

De godin zelf, met haar curieuze cultusbeeld, is goed bekend en ik schreef al eens over haar. Ze was een moedergodin van het type waarvan er in Anatolië dertien in een dozijn gingen. Ze beschermde met name zwangere vrouwen, maar de vruchtbaarheid van de gehele natuur ressorteerde onder de Efesische Artemis. Dit soort culten waren oeroud en het heiligdom moet teruggaan op een offerplaats uit de Bronstijd. Griekse en Romeinse auteurs meenden dat het was gesticht door Amazones. Dat is natuurlijk flauwekul, maar het betekende dat ook deze auteurs wisten dat de cultusplaats oeroud was.

Lees verder “De tempel van Artemis in Efese” →

Op zoek naar de Cilicische Poort

On oktober 9, 2026oktober 7, 2026 door Jona LenderinginToerisme9 reacties

In 2003-2004 reisden mijn zakenpartner en ik Alexander de Grote achterna. Turkije, Iran, Pakistan etc. Vaak was de route goed te volgen, maar in Turkije hebben we eindeloos gezocht naar de pas in het Taurusgebergte die bekendstond als Cilicische Poort. Alexander heeft die ooit met een nachtelijke aanval bezet.

We vonden niks. Nou ja, we vonden wel een monument voor de mensen die om het leven zijn gekomen bij de aanleg van de Bagdadspoorlijn. Maar geen Cilicische Poort. We reden zuidwaarts, we reden noordwaarts, we reden over een onlogische weg opnieuw zuidwaarts, we maakten rechtsomkeert en reden weer noordwaarts, we keerden om en reden nog eens zuidwaarts.

Lees verder “Op zoek naar de Cilicische Poort” →

Alexander de Grote en de Ouxiërs

On september 24, 2026oktober 5, 2026 door Jona LenderinginGeschiedenis, Iran, Macedonië, Perzië4 reacties

Tijdvak: 350 v.Chr. - 325 v.Chr.

0350-0325 v.Chr.

Zoals ik in een eerder blogje in deze reeks al aangaf, was Alexander de Grote op weg gegaan naar Persis, het kernland van het Perzische Rijk, het huidige Fars. Niet al zijn manschappen namen deel aan deze operatie. Persis mocht dan het politieke centrum zijn van een wereldrijk, het was agrarisch arm en kon onmogelijk de 60.000 soldaten, de 30.000 non-combattanten, de 8500 paarden en de 1800 lastdieren voeden waaruit het Macedonische leger op dit moment lijkt hebben bestaan. Een groot aantal soldaten overwinterde in het vruchtbare Elam, deels als garnizoen voor de stad Sousa.

De weg naar het Zagrosgebergte, dat Persis als een muur begrenst, maakte deel uit van het stelsel van koninklijke wegen en de Macedoniërs konden zonder problemen oprukken. Kleitabletten uit Persepolis vermelden dat de heerbaan tussen deze paleisstad en Sousa was voorzien van twee dozijn pleisterplaatsen. De eerste etappes van Alexanders route zijn daardoor goed te reconstrueren. Na twee dagen overbrugden de Macedoniërs de rivier de Dez in de schaduw van de vervallen, duizend jaar oude tempeltoren van Choga Zanbil, en na een tussenstop in een dorp dat in de kleitabletten wordt aangeduid als Ithema, bereikte het leger Šurkutir, het huidige Shushtar. Daar stak het leger de Karun over, die, zoals Curtius Rufus schrijft, “diep temidden van rotsachtige, met wouden begroeide oevers stroomt”.

Lees verder “Alexander de Grote en de Ouxiërs” →

Het hermeneutisch vertrekpunt

On september 14, 2026september 21, 2026 door Jona LenderinginGeesteswetenschappen, Geschiedenis, Methodologie en theorie8 reacties

Waarom zouden we belangstelling hebben voor de Oudheid? Ik heb het niet over u en mij, die gewoon genieten van kennis en straks andere dingen gaan doen. Ik heb het over beroepsoudheidkundigen, die moeilijk kunnen zeggen dat alleen zij mogen genieten. Ze moeten zich rechtvaardigen. Het grote plaatje, groter dan de vele detailstudies, is dat zo iemand

het verleden (een denkbeeld, samenleving, voorwerp, proces…) reconstrueert,
constateert dit anders was dan tegenwoordig,
begrijpt dat het mogelijk is dingen anders te doen of denken dan zoals wij in onze tijd doen of denken,
een verklaring zoekt voor de verschillen en overeenkomsten,
en door die op te sporen ervoor zorgt dat de mensheid zichzelf beter begrijpt.

Kennis van het heden en kennis van het verleden leiden samen tot zelfkennis: het archeologisch museum waar ik bovenstaande kisten fotografeerde, vat het mooi samen. Stap twee veronderstelt echter – en dat is in dit blogje het springende punt – dat een oudheidkundige zijn eigen wereld begrijpt. Dat is, zeg maar, de nulde stap in bovenstaand lijstje.

Lees verder “Het hermeneutisch vertrekpunt” →

Alexander de Grote in Sousa (2)

On augustus 19, 2026augustus 18, 2026 door Jona LenderinginElam, Geschiedenis, Macedonië11 reacties

Tijdvak: 350 v.Chr. - 325 v.Chr.

0350-0325 v.Chr.

In het vorige blogje vertelde ik hoe Alexander de Grote de capitulatie van de Perzische hoofdstad Sousa in ontvangst nam. Het paleis lag op een plateau dat hoog uitstak boven het hete maar vruchtbare rivierdal. De Perzen hadden op dat plateau – door de wind bewaaid en iets koeler dan het rivierdal – een immens terras aangelegd, dat met dertien hectare groter was dan dat van bijvoorbeeld Persepolis. Het paleis zelf had een omvang van vier hectare, de twintig meter hoge troonzaal niet meegerekend.

De luxe was groter dan de Macedoniërs ooit hadden gezien. Verbaasd dronken ze uit bekers van glas, aten ze van marmeren borden en openden ze deuren met klinken van lapis lazuli. Het moet hebben geleken op de beschrijving uit het Bijbelboek Ester:

Draperieën van fijn linnen, wit en blauwpurper van kleur, waren aan albasten zuilen bevestigd met roodpurperen koorden van byssus en zilveren ringen; op een mozaïekvloer van porfier, albast, parelmoer en gekleurde stenen stonden rustbanken van goud en zilver. Er werd wijn geschonken in gouden bekers, die allemaal verschillend waren, en er was koninklijke wijn in overvloed, zoals men dat bij een koning mag verwachten.noot Ester 1.6-7; NBV21.

Lees verder “Alexander de Grote in Sousa (2)” →

Alexander de Grote in Sousa (1)

On augustus 18, 2026augustus 19, 2026 door Jona LenderinginElam, Geschiedenis, Macedonië

Tijdvak: 350 v.Chr. - 325 v.Chr.

0350-0325 v.Chr.

Perzische decoratie uit Sousa (Louvre, Parijs)

In onze reeks over Alexander de Grote waren we vorige maand vertrokken uit de grote stad Babylon en op weg gegaan naar Sousa. Zoals wel vaker in de oude geschiedenis kennen we de plannen van de generaal niet en moeten we die afleiden uit wat hij feitelijk deed. Het is plausibel dat de Macedoniërs de diverse hoofdsteden van het Perzische Rijk wilden plunderen, want dat hebben ze gedaan, maar eigenlijk weten we dat niet. Alexanders biograaf Ploutarchos vertelt:

Toen hij door Babylonië trok verbaasde hij zich vooral over een kloof waaruit onophoudelijk vuur opsteeg als uit een bron, en over de stroom van nafta die zo groot was dat hij niet ver van die kloof een meer vormde. Dit nafta leek op asfalt, maar was zo licht ontvlambaar dat het, al voordat de vlam het bereikte, ontbrandde door de vuurgloed, en dikwijls ook de lucht ertussen deed ontvlammen.noot Ploutarchos, Alexander 35.1-2; vert. Hetty van Rooijen.

Lees verder “Alexander de Grote in Sousa (1)” →

Zes vragen aan Bert van der Spek

On augustus 17, 2026september 9, 2026 door Bert van der SpekinBabylonië, Geschiedenis, Hellenisme, Irak20 reacties

Tijdvak: 325 v.Chr. - 125 v.Chr.

0325-0300 v.Chr.0300-0275 v.Chr.0275-0250 v.Chr.0250-0225 v.Chr.0225-0200 v.Chr.0200-0175 v.Chr.0175-0150 v.Chr.0150-0125 v.Chr.

De “Arched Room” in het British Museum, waar Van der Spek kleitabletten kan bestuderen.

De trouwe lezers van deze blog kennen inmiddels de rubriek waarin dit de vierde aflevering is: ik wil de aandacht weghalen bij de gemakzuchtige stukken over archeologische vondsten en de ongefundeerde parallellen tussen toen en nu, en terugleggen bij het eigenlijke wetenschappelijke proces. Vandaag is het woord aan oudhistoricus Bert van der Spek, aan wiens handboek ik eerder een reeks blogjes wijdde, maar die meer heeft gedaan dan alleen een handboek maken.

Wat bestudeert u?
De geschiedenis van Babylonië na de verovering door Alexander de Grote in 331 v.Chr., die de zgn. Hellenistische periode inleidde. Veruit de meeste bronnen over deze periode zijn in het Grieks gesteld (geschiedschrijvers die soms eeuwen later leefden, Griekse inscripties). Daardoor hebben veel oudhistorici (die veelal opgeleid zijn als classici) door een Griekse bril naar het Hellenistische Nabije Oosten gekeken. Ik probeer de in het Babylonisch geschreven bronnen bij het onderzoek te betrekken.

Lees verder “Zes vragen aan Bert van der Spek” →

De Oudheid samengevat (door artificiële intelligentie)

On augustus 10, 2026oktober 29, 2026 door Jona LenderinginAnatolië, Babylonië, Hellenisme, Indusbeschaving, Methodologie en theorie, Oud China, Oud Egypte, Oudheid, Perzië, Romeinse Keizerrijk, Sumerië, Vroege Islam28 reacties

Een van de lezers van deze blog, Bart Strörmann, stuurde me eind vorige maand een door artificiële intelligentie gegenereerd lijstje van tien belangrijke gebeurtenissen uit de Oudheid en vroeg mijn commentaar daarop. “Wat een leuke vraag!”, dacht ik, “daar zit een tof blogje in”. En vervolgens raakte ik dat lijstje kwijt. Sorry Bart. Ik heb Claude gevraagd een nieuw en iets langer lijstje te genereren.

Goedemorgen! Zou u een lijst kunnen geven van de vijftien belangrijkste gebeurtenissen uit de Oudheid?

Hier is het antwoord.

Lees verder “De Oudheid samengevat (door artificiële intelligentie)” →

De Cyrenaica (2)

On juli 16, 2026september 4, 2026 door Jona LenderinginByzantijnse Rijk, Geschiedenis, Hellenisme, Libië, Libië en Maghreb, Perzië, Romeinse Keizerrijk, Romeinse Republiek6 reacties

[Dit is het tweede en laatste blogje over de Cyrenaica.]

Een tijd zonder geschiedenis

De Perzen veroverden Egypte in 525 v.Chr. en lijken daarna de Cyrenaica te hebben onderworpen. Uit de Historiën van Herodotos van Halikarnassos zouden we afleiden dat het gebeurde rond 513, maar zoals zo veel dateringen is ook dit jaartal niet zo zeker als het lijkt. Het is onduidelijk of de Achaimeniden daadwerkelijk de regio hebben beheerst: ze lag immers ver weg. Het is in elk geval waarschijnlijk dat de Cyrenaica haar zelfstandigheid herwon toen koning Xerxes de perifere rijksdelen opgaf. In elk geval moeten de steden van de Cyrenaica na de onafhankelijkheid van Egypte in 404 autonoom zijn geweest.

Lees verder “De Cyrenaica (2)” →